ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਿਰਾਤ੍ਮਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਚ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਨਿਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਕਹਿਣ ਯੋਗ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸੰਘਟਨ ਤੇ ਫੈਲਾਅ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ ਪਰ੍ਯਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿष੍ਠਾਨਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਕृਤਸਂਯੋਗੋ ਵਿਧਿਤਸ੍ਤਯੋਃ। ਅਨਾਦਿਮਾਨ੍ ਸ ਸਂਯੋਗੋ ਮਹਾਪੁਰੁषਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਜੋੜ ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਕਾਲਸ੍ਤਾਵਚ੍ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸੁਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿਤਵ੍ਯੇ ਤਦਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਮੇਵ ।। ੪੦.

ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਇਹ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏषਾ ਨਿਸਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਿਕੀ ਚੇਸ਼੍ਵਰਕਾਰਿਤਾ ਚ। ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੀ ਜਗਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ।। ੪੦.

ਇਹ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਉਕ੍ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਵਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣ, ਜੋ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੋਵਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋ ਮਯਾ ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸੂਤ ਸੁਮਹਦਾਖ੍ਯਾਨਂ ਭਵਤਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਮਨੁਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦੇਵਾਨਾਮृषਿਭਿਃ ਸਹ ।। ੪੧.

ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਨੂਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੈ।

ਪਿਤृਗਨ੍ਧਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍। ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮੇਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਸੰਪਾਂ, ਰਾਖਸਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੀ।

ਅਤ੍ਯਦ੍ਭੁਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਵਿਧਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਾਯੋਗਾ ਜਨ੍ਮ ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੪੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬੜੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੋੜ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜਨਮ ਵੀ।

ਤਤ੍ਕਥ੍ਯਮਾਨਮਸ੍ਮਾਕਂ ਭਵਤਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਗਿਰਾ। ਮਨਃਕਰ੍ਮਸੁਖਂ ਸੌਤੇ ਪ੍ਰੀਣਾਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਸੂਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਮੱਤ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਏਵਮਾਰਾਧ੍ਯ ਤੇ ਸੂਤਂ ਸਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਚ ਮਹਰ੍षਯਃ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਤ੍ਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਕਥਂ ਸੂਤ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਪੁਨਂ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਬਨ੍ਧੇषੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ ।। ੪੧.

ਸੂਤ ਜੀ, ਦੱਸੋ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?

ਵਿਕਾਰੇष੍ਵਵਿਸृष੍ਟੋषੁ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ। ਅਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸਾਯੁਜ੍ਯਗੈਸ੍ਤਦਾ । ਕਥਂ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦ ਤਕ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸਭ ਮਹਾਂਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤਃ ਸੂਤਸ੍ਤਦਾਸੌ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ । ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮੁਪਚਕ੍ਰਾਮ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਅਹਂ ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ਤਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਣਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਦृष੍ਟਂ ਚੈਵਾਨੁਮੇਯਞ੍ਚ ਤਰ੍ਕਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ ।। ੪੧.

ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਤ੍ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਘ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍। ਵਿਕਾਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਦृष੍ਟੇ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੧.

ਜਿਵੇਂ ਅਪਰਗਟ ਚੀਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਞ੍ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮ੍ਮੌ ਪ੍ਰਲੀਯੇਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਦਾ ।। ੪੧.

ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਅਪਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮੋ ਗੁਣਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ। ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋऽਧਰ੍ਮ੍ਮੋ ਗੁਣੇ ਤਮਸਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੧.

ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਸਿਰਫ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਭਾਗਵਤਾਵੇਤੌ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾਵੁਭੌ। ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਕਠੇ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿष੍ਠਾਸ੍ਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍। ਏਵਂ ਤਾਨਭਿਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯੇਤ ਪੁਰਸ੍ਤਦਾ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਵ੍ਯਨ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯੇਤੇ ਯੁਤਾਵੁਭੌ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਨ੍। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਵੈषਮ੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਿष੍ਯਤਿ ।। ੪੧.

ਫਿਰ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੰਗਾ ਗੁਣ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਸ ਤੱਕ, ਚੌਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸੋऽਥ ਭਵਿਤਾ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪੁਨਃ। ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਤਿਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੪੧.

ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪੂਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯੋ ਮਹਾਨ੍। ਆਦਿ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਸਭ ਮੁਕਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਮੂਲ ਦੇਵਤਾ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਨਾਦ੍ਯੌ ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਵੁਭੌ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੌ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਅਨਾਦਿਸਂਯੋਗਯੁਤੌ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ ।। ੪੧.

ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਮੇ ਤੇ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁਖਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਜੋੜ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।