ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੁ ਦੇਸ਼੍ਯੋ ਵੈ ਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ। ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰੀ ਸਾਰਨੂਨਞ੍ਚਾਪਿ ਹੇਤੁਕਮ੍। ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਨੁਮਾਨ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਨਾ ਘਟਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ; ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯੇषੁ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਦੁਦ੍ਧਰਂ ਵਰਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਫ਼ਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ। ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਕਾਰਣੇ ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੌ ਭੌਤਿਕੇ ਤਦਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਤੇ ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾ ਜੀਵਤੋ ਵਾ ਮृਤਸ੍ਯ ਚ। ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

ਸ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ। ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਾਰਣੇ ਚੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵੋਪਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੦.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸੋऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਪੁਰੁषੇਤਿ ਵਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ, ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਹੈ—

ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾ ਵਾ ਚੇਤਨੋऽਚੇਤਨੋऽਪਿ ਵਾ। ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਸੋऽਪ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਆਤਮਾਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮਾ ਦੇ, ਚੇਤਨ ਹੈ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਕਰਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੈ।

ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇ ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ। ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਦਹੇਤੁਨਿ ।। ੪੦.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਿਰਲੇਪ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ—ਉਹ ਅਣਕਹਿਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।

ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਵਾਪ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਨਾਭਿਲਿਮ੍ਪਤਿ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਣ-ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਮਝਣ-ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਅਸਲਤਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਮੇਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇਜ੍ਞੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ। ਵ੍ਯਪੇ(ਯੇ)ਤਸੁਖਦੁਃਖੇ ਚ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਗਤੇ ।। ੪੦.

ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਿਰਾਤ੍ਮਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਚ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਨਿਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਕਹਿਣ ਯੋਗ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸੰਘਟਨ ਤੇ ਫੈਲਾਅ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ ਪਰ੍ਯਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿष੍ਠਾਨਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਕृਤਸਂਯੋਗੋ ਵਿਧਿਤਸ੍ਤਯੋਃ। ਅਨਾਦਿਮਾਨ੍ ਸ ਸਂਯੋਗੋ ਮਹਾਪੁਰੁषਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਜੋੜ ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਕਾਲਸ੍ਤਾਵਚ੍ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸੁਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿਤਵ੍ਯੇ ਤਦਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਮੇਵ ।। ੪੦.

ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਇਹ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏषਾ ਨਿਸਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਿਕੀ ਚੇਸ਼੍ਵਰਕਾਰਿਤਾ ਚ। ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੀ ਜਗਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ।। ੪੦.

ਇਹ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਉਕ੍ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਵਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣ, ਜੋ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੋਵਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋ ਮਯਾ ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸੂਤ ਸੁਮਹਦਾਖ੍ਯਾਨਂ ਭਵਤਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਮਨੁਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦੇਵਾਨਾਮृषਿਭਿਃ ਸਹ ।। ੪੧.

ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਨੂਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੈ।

ਪਿਤृਗਨ੍ਧਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍। ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮੇਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਸੰਪਾਂ, ਰਾਖਸਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੀ।

ਅਤ੍ਯਦ੍ਭੁਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਵਿਧਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਾਯੋਗਾ ਜਨ੍ਮ ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੪੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬੜੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੋੜ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜਨਮ ਵੀ।

ਤਤ੍ਕਥ੍ਯਮਾਨਮਸ੍ਮਾਕਂ ਭਵਤਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਗਿਰਾ। ਮਨਃਕਰ੍ਮਸੁਖਂ ਸੌਤੇ ਪ੍ਰੀਣਾਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਸੂਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਮੱਤ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਏਵਮਾਰਾਧ੍ਯ ਤੇ ਸੂਤਂ ਸਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਚ ਮਹਰ੍षਯਃ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਤ੍ਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਕਥਂ ਸੂਤ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਪੁਨਂ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਬਨ੍ਧੇषੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ ।। ੪੧.

ਸੂਤ ਜੀ, ਦੱਸੋ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?

ਵਿਕਾਰੇष੍ਵਵਿਸृष੍ਟੋषੁ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ। ਅਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸਾਯੁਜ੍ਯਗੈਸ੍ਤਦਾ । ਕਥਂ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦ ਤਕ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸਭ ਮਹਾਂਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤਃ ਸੂਤਸ੍ਤਦਾਸੌ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ । ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮੁਪਚਕ੍ਰਾਮ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਅਹਂ ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ਤਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਣਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਦृष੍ਟਂ ਚੈਵਾਨੁਮੇਯਞ੍ਚ ਤਰ੍ਕਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ ।। ੪੧.

ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਤ੍ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਘ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍। ਵਿਕਾਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਦृष੍ਟੇ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੧.

ਜਿਵੇਂ ਅਪਰਗਟ ਚੀਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਞ੍ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮ੍ਮੌ ਪ੍ਰਲੀਯੇਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਦਾ ।। ੪੧.

ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਅਪਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।