ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਭ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ੍ਮਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੀ ਸਦਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਣਾਤ੍ ਕਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਤਤ੍ਰਾਣਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੪੦.

ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਖ਼ਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖਾਣ-ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਵਿਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਦ੍ਵੈ ਸਾਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਰਮੇਵ ਚ ।। ੪੦.

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਤੱਕ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਬਦਲਾਅ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮੇਵ ਚ ਵਿਕਾਰਨ੍ਤੁ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਰਤੇ ਪੁਨਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਸਵੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਖਦੁਃਖਮੋਹਭਾਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਅਚੇਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿ ਵਿषਯਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਿਭੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੜ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸृਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍। ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਤੇਨ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ੀਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੦.

ਜੋ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਨਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰ੍ਯ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪੁਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਿਕੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰੁषੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਂ ਕਥਯਸ੍ਵਾਥ ਕਥਨ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ। ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਭਾਸੋ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੪੦.

ਹੁਣ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸੋऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਬਦ੍ਧੋ ਮੁਕ੍ਤੋ ਗਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਨੈਰ੍ਹੇਤਿਕਾਨ੍ਤਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਸੂਕ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬੰਧਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੁ ਦੇਸ਼੍ਯੋ ਵੈ ਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ। ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰੀ ਸਾਰਨੂਨਞ੍ਚਾਪਿ ਹੇਤੁਕਮ੍। ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਨੁਮਾਨ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਨਾ ਘਟਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ; ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯੇषੁ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਦੁਦ੍ਧਰਂ ਵਰਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਫ਼ਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ। ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਕਾਰਣੇ ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੌ ਭੌਤਿਕੇ ਤਦਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਤੇ ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾ ਜੀਵਤੋ ਵਾ ਮृਤਸ੍ਯ ਚ। ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

ਸ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ। ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਾਰਣੇ ਚੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵੋਪਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੦.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸੋऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਪੁਰੁषੇਤਿ ਵਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ, ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਹੈ—

ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾ ਵਾ ਚੇਤਨੋऽਚੇਤਨੋऽਪਿ ਵਾ। ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਸੋऽਪ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਆਤਮਾਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮਾ ਦੇ, ਚੇਤਨ ਹੈ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਕਰਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੈ।

ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇ ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ। ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਦਹੇਤੁਨਿ ।। ੪੦.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਿਰਲੇਪ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ—ਉਹ ਅਣਕਹਿਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।

ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਵਾਪ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਨਾਭਿਲਿਮ੍ਪਤਿ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਣ-ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਮਝਣ-ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਅਸਲਤਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਮੇਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇਜ੍ਞੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ। ਵ੍ਯਪੇ(ਯੇ)ਤਸੁਖਦੁਃਖੇ ਚ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਗਤੇ ।। ੪੦.

ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਿਰਾਤ੍ਮਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਚ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਨਿਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਕਹਿਣ ਯੋਗ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸੰਘਟਨ ਤੇ ਫੈਲਾਅ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ ਪਰ੍ਯਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿष੍ਠਾਨਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਕृਤਸਂਯੋਗੋ ਵਿਧਿਤਸ੍ਤਯੋਃ। ਅਨਾਦਿਮਾਨ੍ ਸ ਸਂਯੋਗੋ ਮਹਾਪੁਰੁषਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਜੋੜ ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਕਾਲਸ੍ਤਾਵਚ੍ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸੁਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿਤਵ੍ਯੇ ਤਦਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਮੇਵ ।। ੪੦.

ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਇਹ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏषਾ ਨਿਸਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਿਕੀ ਚੇਸ਼੍ਵਰਕਾਰਿਤਾ ਚ। ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੀ ਜਗਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ।। ੪੦.

ਇਹ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਉਕ੍ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਵਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣ, ਜੋ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੋਵਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋ ਮਯਾ ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸੂਤ ਸੁਮਹਦਾਖ੍ਯਾਨਂ ਭਵਤਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਮਨੁਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦੇਵਾਨਾਮृषਿਭਿਃ ਸਹ ।। ੪੧.

ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਨੂਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੈ।

ਪਿਤृਗਨ੍ਧਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍। ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮੇਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਸੰਪਾਂ, ਰਾਖਸਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੀ।