ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਨੁਸਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤੁ। ਪ੍ਰਾਵृਟ੍‌ਕਾਲੇ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਂ ਸਿਦ੍ਧਾ ਜੀਵਂ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਸ਼੍ਵਾਵਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਨਪਾਨਸ਼੍ਚ ਯੋਨੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਪਰ ਜੋ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਧਾਵਤੋऽਪਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਜੀਵਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।।. ੪੦.

ਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆੜੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰੇਕਾਰ੍ਥੈਃ ਸੋऽਭਿਲਿਖ੍ਯਤੇ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੋऽਯਂ ਸ ਵੈ ਰੂਪਂ ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਤ ਗृਹੀਤਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੱਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨष੍ਟਞ੍ਚੈਵ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਯਥੇष੍ਟਂ ਪਰਿਨਿਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਸੁਨਿਰ੍ਵृਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਕਰਣਞ੍ਚਾਪਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤਤਃ। ਮੁਕ੍ਤੋ ਗੁਣਸ਼ਰੀਰੇਣ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਛਰੀਰਮਾਦਤ੍ਤੇ ਦਗ੍ਧੇ ਬੀਜੇ ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਃ। ਜੀਵਿਕਃ ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਾਦ੍ਬੀਜਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਃ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੀਜ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸੋऽਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁ ਰ੍ਵਿਕਾਰੋऽਨृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਚੌਦਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਝੂਠ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸਦ੍ਭਾਵੋऽਨृਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਨਾਮਰੂਪਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਮਰੂਪਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਹਸਤੀ ਝੂਠ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਭ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ੍ਮਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੀ ਸਦਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਣਾਤ੍ ਕਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਤਤ੍ਰਾਣਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੪੦.

ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਖ਼ਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖਾਣ-ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਵਿਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਦ੍ਵੈ ਸਾਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਰਮੇਵ ਚ ।। ੪੦.

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਤੱਕ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਬਦਲਾਅ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮੇਵ ਚ ਵਿਕਾਰਨ੍ਤੁ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਰਤੇ ਪੁਨਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਸਵੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਖਦੁਃਖਮੋਹਭਾਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਅਚੇਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿ ਵਿषਯਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਿਭੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੜ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸृਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍। ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਤੇਨ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ੀਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੦.

ਜੋ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਨਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰ੍ਯ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪੁਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਿਕੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰੁषੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਂ ਕਥਯਸ੍ਵਾਥ ਕਥਨ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ। ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਭਾਸੋ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੪੦.

ਹੁਣ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸੋऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਬਦ੍ਧੋ ਮੁਕ੍ਤੋ ਗਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਨੈਰ੍ਹੇਤਿਕਾਨ੍ਤਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਸੂਕ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬੰਧਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੁ ਦੇਸ਼੍ਯੋ ਵੈ ਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ। ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰੀ ਸਾਰਨੂਨਞ੍ਚਾਪਿ ਹੇਤੁਕਮ੍। ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਨੁਮਾਨ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਨਾ ਘਟਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ; ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯੇषੁ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਦੁਦ੍ਧਰਂ ਵਰਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਫ਼ਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ। ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਕਾਰਣੇ ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੌ ਭੌਤਿਕੇ ਤਦਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਤੇ ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾ ਜੀਵਤੋ ਵਾ ਮृਤਸ੍ਯ ਚ। ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

ਸ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ। ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਾਰਣੇ ਚੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵੋਪਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੦.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸੋऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਪੁਰੁषੇਤਿ ਵਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ, ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਹੈ—

ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾ ਵਾ ਚੇਤਨੋऽਚੇਤਨੋऽਪਿ ਵਾ। ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਸੋऽਪ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਆਤਮਾਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮਾ ਦੇ, ਚੇਤਨ ਹੈ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਕਰਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੈ।

ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇ ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨੇ। ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਦਹੇਤੁਨਿ ।। ੪੦.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਿਰਲੇਪ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ—ਉਹ ਅਣਕਹਿਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।

ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਵਾਪ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਨਾਭਿਲਿਮ੍ਪਤਿ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਣ-ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਮਝਣ-ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਅਸਲਤਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਮੇਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।