ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ ਚਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਵृਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਂਵृਤੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਸੁ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਤੱਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਵੀ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਜੀਵੋऽਨਭ੍ਯਧਿष੍ਟਾਨਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪੁਰਾਕृਤੈਃ। ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਪ੍ਰਾਣਵृਤ੍ਤੀਰ੍ਵੈ ਸ ਵਿਚ੍ਯਾਵਯਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਜੀਵ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਜਹਂਸੋ ਵੈ ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍। ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥੇਹ ਲੋਕੇ ਖਦ੍ਯੋਤਂ ਨੀਯਮਾਨਮਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਰਞ੍ਜਨਂ ਤਦ੍ਵਧੇ ਯਤ੍ਤੁ ਨੇਤਾ ਨੇਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗ ਲੱਗਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਆਗੂ ਜਾਂ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯੇ ਵਿषਯੇ ਦੋषਵਿषਯੇ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ।। ੪੦.

ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਕृਤੀਨਾਂ ਲਯਸ੍ਯ ਚ ।। ੪੦.

ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਮੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਇਹੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕृਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਲਯਾਃ ।। ੪੦.

ਅੱਠ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਰੋਧਿਨਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮੋऽਯਂ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਜੋ ਲੋਕ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਇਹੀ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਦੇਵਤਾ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਣਿਮਾਦ੍ਯਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ, ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਵੋਚਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤ ਇष੍ਟੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਗੁਣ—ਧੁਨੀ ਆਦਿ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਨੁਸਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤੁ। ਪ੍ਰਾਵृਟ੍‌ਕਾਲੇ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਂ ਸਿਦ੍ਧਾ ਜੀਵਂ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਸ਼੍ਵਾਵਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਨਪਾਨਸ਼੍ਚ ਯੋਨੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਪਰ ਜੋ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਧਾਵਤੋऽਪਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਜੀਵਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।।. ੪੦.

ਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆੜੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰੇਕਾਰ੍ਥੈਃ ਸੋऽਭਿਲਿਖ੍ਯਤੇ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੋऽਯਂ ਸ ਵੈ ਰੂਪਂ ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਤ ਗृਹੀਤਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੱਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨष੍ਟਞ੍ਚੈਵ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਯਥੇष੍ਟਂ ਪਰਿਨਿਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਸੁਨਿਰ੍ਵृਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਕਰਣਞ੍ਚਾਪਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤਤਃ। ਮੁਕ੍ਤੋ ਗੁਣਸ਼ਰੀਰੇਣ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਛਰੀਰਮਾਦਤ੍ਤੇ ਦਗ੍ਧੇ ਬੀਜੇ ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਃ। ਜੀਵਿਕਃ ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਾਦ੍ਬੀਜਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਃ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੀਜ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸੋऽਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁ ਰ੍ਵਿਕਾਰੋऽਨृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਚੌਦਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਝੂਠ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸਦ੍ਭਾਵੋऽਨृਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਨਾਮਰੂਪਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਮਰੂਪਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਹਸਤੀ ਝੂਠ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਭ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ੍ਮਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੀ ਸਦਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਣਾਤ੍ ਕਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਤਤ੍ਰਾਣਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੪੦.

ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਖ਼ਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖਾਣ-ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਵਿਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਦ੍ਵੈ ਸਾਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਰਮੇਵ ਚ ।। ੪੦.

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਤੱਕ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਬਦਲਾਅ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮੇਵ ਚ ਵਿਕਾਰਨ੍ਤੁ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਰਤੇ ਪੁਨਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਸਵੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਖਦੁਃਖਮੋਹਭਾਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਅਚੇਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿ ਵਿषਯਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਿਭੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੜ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸृਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍। ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਤੇਨ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ੀਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੦.

ਜੋ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਨਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰ੍ਯ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪੁਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਿਕੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰੁषੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਂ ਕਥਯਸ੍ਵਾਥ ਕਥਨ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ। ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਭਾਸੋ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੪੦.

ਹੁਣ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।