ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਗਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍। ਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਕੈਵਤ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।। ੪੦.

ਪਹਿਲੀ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਦੂਜੀ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਇਕੱਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੱਲਾਪਣ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਨੇਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤੀਜਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਇष੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਵਸਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤੁ। ਅਤ ਉਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੇਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਚ ਮਾਨੁषੇ ਚੈਵ ਵਿषਯੇ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਲਗਾਵ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਾਪਪ੍ਰੀਤਿਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍। ਏਵਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ਼ਰੀਰੀ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਤਪ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੈਲਾਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨਿਤ੍ਯਮਸ਼ਿਵਂ ਦੁਃਖਮਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਨੁਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਚ। ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਰਣਂ ਸਤ੍ਵਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਰਾਨ੍ਤੁ ਯਃ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਪਵ੍ਕਕषਾਯੋ ਹਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਹਿ ਦੋषੈਰ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਊष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕਾਯੇ ਤੀਵ੍ਰਵਾਯੁਸਮੀਰਿਤਃ। ਸ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਵੈ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਤਾਪ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਹਿ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਤੀਤ੍ਯ ਚ। ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਕ੍ਰਮਤੇ ਤਤਃ ।। ੪੦.

ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਚਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਵृਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਂਵृਤੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਸੁ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਤੱਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਵੀ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਜੀਵੋऽਨਭ੍ਯਧਿष੍ਟਾਨਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪੁਰਾਕृਤੈਃ। ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਪ੍ਰਾਣਵृਤ੍ਤੀਰ੍ਵੈ ਸ ਵਿਚ੍ਯਾਵਯਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਜੀਵ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਜਹਂਸੋ ਵੈ ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍। ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥੇਹ ਲੋਕੇ ਖਦ੍ਯੋਤਂ ਨੀਯਮਾਨਮਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਰਞ੍ਜਨਂ ਤਦ੍ਵਧੇ ਯਤ੍ਤੁ ਨੇਤਾ ਨੇਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗ ਲੱਗਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਆਗੂ ਜਾਂ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯੇ ਵਿषਯੇ ਦੋषਵਿषਯੇ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ।। ੪੦.

ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਕृਤੀਨਾਂ ਲਯਸ੍ਯ ਚ ।। ੪੦.

ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਮੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਇਹੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕृਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਲਯਾਃ ।। ੪੦.

ਅੱਠ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਰੋਧਿਨਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮੋऽਯਂ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਜੋ ਲੋਕ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਇਹੀ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਦੇਵਤਾ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਣਿਮਾਦ੍ਯਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ, ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਵੋਚਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤ ਇष੍ਟੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਗੁਣ—ਧੁਨੀ ਆਦਿ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਨੁਸਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤੁ। ਪ੍ਰਾਵृਟ੍‌ਕਾਲੇ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਂ ਸਿਦ੍ਧਾ ਜੀਵਂ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਸ਼੍ਵਾਵਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਨਪਾਨਸ਼੍ਚ ਯੋਨੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਪਰ ਜੋ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਧਾਵਤੋऽਪਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਜੀਵਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।।. ੪੦.

ਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆੜੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰੇਕਾਰ੍ਥੈਃ ਸੋऽਭਿਲਿਖ੍ਯਤੇ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੋऽਯਂ ਸ ਵੈ ਰੂਪਂ ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਤ ਗृਹੀਤਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੱਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨष੍ਟਞ੍ਚੈਵ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਯਥੇष੍ਟਂ ਪਰਿਨਿਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਸੁਨਿਰ੍ਵृਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਕਰਣਞ੍ਚਾਪਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤਤਃ। ਮੁਕ੍ਤੋ ਗੁਣਸ਼ਰੀਰੇਣ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਛਰੀਰਮਾਦਤ੍ਤੇ ਦਗ੍ਧੇ ਬੀਜੇ ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਃ। ਜੀਵਿਕਃ ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਾਦ੍ਬੀਜਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਃ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੀਜ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸੋऽਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁ ਰ੍ਵਿਕਾਰੋऽਨृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਚੌਦਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਝੂਠ ਹੈ।