ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਤ੍ਯੇष ਵੈषਯੋ ਰਾਗਃ ਸਮ੍ਭੂਤ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੌ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇ ਵੈ ਸਂਸਾਰੇ ਹ੍ਯਾਧਿਭੌਤਿਕੇ। ਅਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤੁ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਚਾਰ੍षਂ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੋਧੀ ਯਃ ਸ਼ਿष੍ਟਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਕਃ ।। ੪੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—

ਏष ਮਾਰ੍ਗੋ ਹਿ ਨਿਰਧਿਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ ਕਾਰਣਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਞ੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਂ ਸ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਰਾਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਵਿਧਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ षਡ੍ਵਿਧੇ। ਕਾਰਣੇ ਵਿषਯੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਇਤ੍ਯੇषਾ ਤਾਮਸੀ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭੂਤਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰੀ ਬੇਬਸੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍। ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਪਤਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਨਾਤ੍ਵਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਨਾਨਾਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਯੋਗਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੇਖਣਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵੈ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਚ । ਸਂਸਾਰੇ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤੋ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਜਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯੇਨ ਲਿਖ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ 'ਨਿਰਾਕਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋ। ਸ ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਗਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍। ਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਕੈਵਤ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।। ੪੦.

ਪਹਿਲੀ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਦੂਜੀ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਇਕੱਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੱਲਾਪਣ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਨੇਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤੀਜਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਇष੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਵਸਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤੁ। ਅਤ ਉਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੇਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਚ ਮਾਨੁषੇ ਚੈਵ ਵਿषਯੇ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਲਗਾਵ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਾਪਪ੍ਰੀਤਿਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍। ਏਵਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ਼ਰੀਰੀ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਤਪ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੈਲਾਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨਿਤ੍ਯਮਸ਼ਿਵਂ ਦੁਃਖਮਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਨੁਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਚ। ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਰਣਂ ਸਤ੍ਵਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਰਾਨ੍ਤੁ ਯਃ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਪਵ੍ਕਕषਾਯੋ ਹਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਹਿ ਦੋषੈਰ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਊष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕਾਯੇ ਤੀਵ੍ਰਵਾਯੁਸਮੀਰਿਤਃ। ਸ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਵੈ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਤਾਪ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਹਿ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਤੀਤ੍ਯ ਚ। ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਕ੍ਰਮਤੇ ਤਤਃ ।। ੪੦.

ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਚਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਵृਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਂਵृਤੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਸੁ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਤੱਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਵੀ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਜੀਵੋऽਨਭ੍ਯਧਿष੍ਟਾਨਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪੁਰਾਕृਤੈਃ। ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਪ੍ਰਾਣਵृਤ੍ਤੀਰ੍ਵੈ ਸ ਵਿਚ੍ਯਾਵਯਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਜੀਵ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਜਹਂਸੋ ਵੈ ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍। ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥੇਹ ਲੋਕੇ ਖਦ੍ਯੋਤਂ ਨੀਯਮਾਨਮਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਰਞ੍ਜਨਂ ਤਦ੍ਵਧੇ ਯਤ੍ਤੁ ਨੇਤਾ ਨੇਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗ ਲੱਗਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਆਗੂ ਜਾਂ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯੇ ਵਿषਯੇ ਦੋषਵਿषਯੇ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ।। ੪੦.

ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਕृਤੀਨਾਂ ਲਯਸ੍ਯ ਚ ।। ੪੦.

ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਮੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਇਹੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕृਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਲਯਾਃ ।। ੪੦.

ਅੱਠ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਰੋਧਿਨਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮੋऽਯਂ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਜੋ ਲੋਕ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਇਹੀ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਦੇਵਤਾ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਣਿਮਾਦ੍ਯਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ, ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਵੋਚਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।