ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਚ ਬਨ੍ਧੇਨ ਤਥਾ ਵੈਕਾਰਿਕੇਨ ਚ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਭਿਸ੍ਤृਤੀਯੇਨ ਬਦ੍ਧੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧਾ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਕਾਃ। ਅਨਿਤ੍ਯੇ ਨਿਤ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਚ ਦੁਃਖੇ ਚ ਸੁਖਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਬੰਧਨ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁਖ ਵੇਖਣਾ,

ਅਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਮਿਤਿ ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਸ਼ੁਚੌ ਸ਼ੁਚਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਯੇषਾਮੇਤੇ ਮਨੋਦੋषਾ ਜ੍ਞਾਨਦੋषਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣਾ, ਗੰਦੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਣਾ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਉਲਟ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषਨਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਤਮਸੋ ਮੂਲਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਵਯਫਲਂ ਰਜਃ। ਕਰ੍ਮ੍ਮਜਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੋ ਮਹਾਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮਿਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮੋਹ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਜਾ ਨੇਤ੍ਰਜਾ ਚੈਵ ਤ੍ਵਗ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਤਸ੍ਤਥਾ। ਪੁਨਰ੍ਭਵਕਰੀ ਦੁਃਖਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤੁ ਸਾ ।। ੪੦.

ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸਤृष੍ਣੋऽਭਿਹਿਤੋ ਬਾਲਃ ਸ੍ਵਕृਤੈਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ ਫਲੈਃ। ਤੈਲਪਾਲੀਕਵਜ੍ਜੀਵਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਮੂਰਖ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਬੱਤੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥੂਲਮਨਰ੍ਥਾਨਾਮਜ੍ਞਾਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਂ ਸ਼ਕ੍ਤਮਵਧਾਰ੍ਯ੍ਯੈਕਂ ਜ੍ਞਾਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਜਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍‌ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ। ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਚੱਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਗਂ ਭੂਤਾਪਹਾਰਿਣਮ੍। ਅਭਿषਙ੍ਗਾਯ ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿषਯੋऽਪ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੪੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੋਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।

ਅਨਿष੍ਟਮਭਿषਙ੍ਗਂ ਹਿ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦਨਮ੍। ਦੁਃਖਲਾਭੇ ਨ ਤਾਪਞ੍ਚ ਸੁਖਾਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਵੈषਯੋ ਰਾਗਃ ਸਮ੍ਭੂਤ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੌ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇ ਵੈ ਸਂਸਾਰੇ ਹ੍ਯਾਧਿਭੌਤਿਕੇ। ਅਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤੁ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਚਾਰ੍षਂ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੋਧੀ ਯਃ ਸ਼ਿष੍ਟਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਕਃ ।। ੪੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—

ਏष ਮਾਰ੍ਗੋ ਹਿ ਨਿਰਧਿਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ ਕਾਰਣਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਞ੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਂ ਸ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਰਾਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਵਿਧਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ षਡ੍ਵਿਧੇ। ਕਾਰਣੇ ਵਿषਯੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਇਤ੍ਯੇषਾ ਤਾਮਸੀ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭੂਤਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰੀ ਬੇਬਸੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍। ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਪਤਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਨਾਤ੍ਵਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਨਾਨਾਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਯੋਗਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੇਖਣਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵੈ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਚ । ਸਂਸਾਰੇ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤੋ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਜਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯੇਨ ਲਿਖ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ 'ਨਿਰਾਕਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋ। ਸ ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਗਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍। ਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਕੈਵਤ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ।। ੪੦.

ਪਹਿਲੀ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਦੂਜੀ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਇਕੱਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੱਲਾਪਣ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਨੇਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤੀਜਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਇष੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਵਸਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤੁ। ਅਤ ਉਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੇਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਚ ਮਾਨੁषੇ ਚੈਵ ਵਿषਯੇ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਲਗਾਵ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਾਪਪ੍ਰੀਤਿਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍। ਏਵਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ਼ਰੀਰੀ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਤਪ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੈਲਾਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨਿਤ੍ਯਮਸ਼ਿਵਂ ਦੁਃਖਮਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਨੁਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਚ। ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਰਣਂ ਸਤ੍ਵਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਰਾਨ੍ਤੁ ਯਃ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਪਵ੍ਕਕषਾਯੋ ਹਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਹਿ ਦੋषੈਰ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਊष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕਾਯੇ ਤੀਵ੍ਰਵਾਯੁਸਮੀਰਿਤਃ। ਸ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਵੈ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਤਾਪ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।