ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਤਦਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਯਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਿਹੜਾ ਇਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤਿ। ਯੋਨ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇ ਚ ਦੇਹਿਨਾਂ ਤੁ ਨਿषਿਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਜਿਹੜੀ ਜੂਨ ਜਾਂ ਸਵਭਾਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਸ੍ਥਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਨਿ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਯੇ ਜਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੇ ਦੇਹਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤੁ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਵੁਭੌ । ਕਰਣੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਚੀਯੇਤੇ ਕਾਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਜਨ੍ਤੁਭਿਃ ।। ੪੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਚੇਤਨਾਃ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਾ ਗੁਣਾਃ। ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਸਂਸਾਰੇ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਰਣੈਃ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੪੦.

ਜੋ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ, ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਵृਤ੍ਤਯਃ। ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੪੦.

ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਰਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਦੇਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧੋਭਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਃ। ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਮਦ੍ਯੇ ਇਹੈਵਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਰਜਃ ।। ੪੦.

ਉੱਤੇ ਸਤਵਕ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਤਮਸਕ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਥੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਵਰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਲੋਕੇषੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਮ੍ਭਾ ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਾਨਵੈਃ । ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਗਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ਪਾਪਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੦.

ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮ ਸਾਭਿਭਵਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ। ਅਤਤ੍ਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਸੋऽਥ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬਧ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਚ ਬਨ੍ਧੇਨ ਤਥਾ ਵੈਕਾਰਿਕੇਨ ਚ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਭਿਸ੍ਤृਤੀਯੇਨ ਬਦ੍ਧੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧਾ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਕਾਃ। ਅਨਿਤ੍ਯੇ ਨਿਤ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਚ ਦੁਃਖੇ ਚ ਸੁਖਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਬੰਧਨ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁਖ ਵੇਖਣਾ,

ਅਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਮਿਤਿ ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਸ਼ੁਚੌ ਸ਼ੁਚਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਯੇषਾਮੇਤੇ ਮਨੋਦੋषਾ ਜ੍ਞਾਨਦੋषਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣਾ, ਗੰਦੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਣਾ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਉਲਟ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषਨਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਤਮਸੋ ਮੂਲਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਵਯਫਲਂ ਰਜਃ। ਕਰ੍ਮ੍ਮਜਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੋ ਮਹਾਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮਿਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮੋਹ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਜਾ ਨੇਤ੍ਰਜਾ ਚੈਵ ਤ੍ਵਗ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਤਸ੍ਤਥਾ। ਪੁਨਰ੍ਭਵਕਰੀ ਦੁਃਖਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤੁ ਸਾ ।। ੪੦.

ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸਤृष੍ਣੋऽਭਿਹਿਤੋ ਬਾਲਃ ਸ੍ਵਕृਤੈਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ ਫਲੈਃ। ਤੈਲਪਾਲੀਕਵਜ੍ਜੀਵਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਮੂਰਖ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਬੱਤੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥੂਲਮਨਰ੍ਥਾਨਾਮਜ੍ਞਾਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਂ ਸ਼ਕ੍ਤਮਵਧਾਰ੍ਯ੍ਯੈਕਂ ਜ੍ਞਾਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਜਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍‌ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ। ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਚੱਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਗਂ ਭੂਤਾਪਹਾਰਿਣਮ੍। ਅਭਿषਙ੍ਗਾਯ ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿषਯੋऽਪ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੪੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੋਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।

ਅਨਿष੍ਟਮਭਿषਙ੍ਗਂ ਹਿ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦਨਮ੍। ਦੁਃਖਲਾਭੇ ਨ ਤਾਪਞ੍ਚ ਸੁਖਾਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਵੈषਯੋ ਰਾਗਃ ਸਮ੍ਭੂਤ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੌ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇ ਵੈ ਸਂਸਾਰੇ ਹ੍ਯਾਧਿਭੌਤਿਕੇ। ਅਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤੁ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਚਾਰ੍षਂ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੋਧੀ ਯਃ ਸ਼ਿष੍ਟਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਕਃ ।। ੪੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—

ਏष ਮਾਰ੍ਗੋ ਹਿ ਨਿਰਧਿਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ ਕਾਰਣਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਞ੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਂ ਸ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਰਾਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਵਿਧਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ षਡ੍ਵਿਧੇ। ਕਾਰਣੇ ਵਿषਯੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਇਤ੍ਯੇषਾ ਤਾਮਸੀ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭੂਤਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰੀ ਬੇਬਸੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍। ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਪਤਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਨਾਤ੍ਵਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਨਾਨਾਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਯੋਗਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੇਖਣਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵੈ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਚ । ਸਂਸਾਰੇ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤੋ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਜਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯੇਨ ਲਿਖ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ 'ਨਿਰਾਕਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।