ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੈषਾਂ ਭੇਦਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਯਮਾਃ। ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਤਦਾ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਰਾਗਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਸਹਸਾ ਯੋਜ੍ਯਕੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਨਿਵਾਸਿਭਿਃ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਉਸ ਸਵੈ-ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਲਗਨ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤਦਾ ਰਾਗੇ ਸ੍ਥਿਤਾਵਾਤ੍ਮਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਤਤ੍ਕਾਲਵਾਸਿਨਾਂ ਤੇषਾਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਅਉਗੁਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇऽਥ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਾਦ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍। ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਭਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਾ-ਵਾਦ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸੋਚ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪृਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਃ। ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਰਣਾ ਨੀਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਨਾਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੪੦.

ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ; ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜੀਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨਾਗਾਮਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਨਿਰਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਰਣਾਨਿ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਲੀਨਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਂਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਰਣੈਃ ਸਹ। ਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਂਯਮੋ ਹ੍ਯੇष ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਯਮ ਹੈ; ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੀ ਆਵਰਤੀ ਲੀਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤਪੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ੁਭੇ ਸਤ੍ਯਾਨृਤੇ ਤਥਾ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵ ਭਾਵੋ ਹ੍ਯਧੋਭਾਵੋ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ ।। ੪੦.

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ, ਉੱਚਾ ਚਿੱਤ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਚਿੱਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ—

ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਤਦਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਯਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਿਹੜਾ ਇਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤਿ। ਯੋਨ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇ ਚ ਦੇਹਿਨਾਂ ਤੁ ਨਿषਿਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਜਿਹੜੀ ਜੂਨ ਜਾਂ ਸਵਭਾਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਸ੍ਥਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਨਿ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਯੇ ਜਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੇ ਦੇਹਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤੁ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਵੁਭੌ । ਕਰਣੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਚੀਯੇਤੇ ਕਾਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਜਨ੍ਤੁਭਿਃ ।। ੪੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਚੇਤਨਾਃ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਾ ਗੁਣਾਃ। ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਸਂਸਾਰੇ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਰਣੈਃ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੪੦.

ਜੋ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ, ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਵृਤ੍ਤਯਃ। ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੪੦.

ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਰਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਦੇਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧੋਭਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਃ। ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਮਦ੍ਯੇ ਇਹੈਵਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਰਜਃ ।। ੪੦.

ਉੱਤੇ ਸਤਵਕ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਤਮਸਕ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਥੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਵਰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਲੋਕੇषੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਮ੍ਭਾ ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਾਨਵੈਃ । ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਗਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ਪਾਪਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੦.

ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮ ਸਾਭਿਭਵਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ। ਅਤਤ੍ਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਸੋऽਥ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬਧ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਚ ਬਨ੍ਧੇਨ ਤਥਾ ਵੈਕਾਰਿਕੇਨ ਚ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਭਿਸ੍ਤृਤੀਯੇਨ ਬਦ੍ਧੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧਾ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਕਾਃ। ਅਨਿਤ੍ਯੇ ਨਿਤ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਚ ਦੁਃਖੇ ਚ ਸੁਖਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਬੰਧਨ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁਖ ਵੇਖਣਾ,

ਅਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਮਿਤਿ ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਸ਼ੁਚੌ ਸ਼ੁਚਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਯੇषਾਮੇਤੇ ਮਨੋਦੋषਾ ਜ੍ਞਾਨਦੋषਾ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣਾ, ਗੰਦੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਣਾ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਉਲਟ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषਨਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਤਮਸੋ ਮੂਲਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮਦ੍ਵਯਫਲਂ ਰਜਃ। ਕਰ੍ਮ੍ਮਜਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੋ ਮਹਾਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮਿਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮੋਹ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਜਾ ਨੇਤ੍ਰਜਾ ਚੈਵ ਤ੍ਵਗ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਤਸ੍ਤਥਾ। ਪੁਨਰ੍ਭਵਕਰੀ ਦੁਃਖਾ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤੁ ਸਾ ।। ੪੦.

ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸਤृष੍ਣੋऽਭਿਹਿਤੋ ਬਾਲਃ ਸ੍ਵਕृਤੈਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ ਫਲੈਃ। ਤੈਲਪਾਲੀਕਵਜ੍ਜੀਵਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੦.

ਜੋ ਮੂਰਖ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਬੱਤੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥੂਲਮਨਰ੍ਥਾਨਾਮਜ੍ਞਾਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਂ ਸ਼ਕ੍ਤਮਵਧਾਰ੍ਯ੍ਯੈਕਂ ਜ੍ਞਾਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਜਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍‌ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ। ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਚੱਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਗਂ ਭੂਤਾਪਹਾਰਿਣਮ੍। ਅਭਿषਙ੍ਗਾਯ ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿषਯੋऽਪ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੪੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੋਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।