ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਤ੍ਤੈਜਸਂ ਚਾਵਰਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍। ਯਦ੍ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਚਾਵਰਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਕਾਸ਼ਾਵਰਣਂ ਯਚ੍ਚ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍। ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੪੦.

ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਗ੍ਰਸਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ, ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਹਨ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਸਰ੍ਗਸਂਯਮੇ। ਸਂਹਾਰਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੋਕ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਤ੍ਵਾ ਜਵਞ੍ਜਵੀਭਾਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਸਂਯਮਾਨ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਰਣੈਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੀਨਤਾ ਵੇਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਮਕृਤਸਂਯੋਗੋऽਨਾਦਿਮਾਂਸ੍ਤਯੋਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਅਕਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਗੇषੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਿਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਚ੍ਚੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਯਾਵਿषਯਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿषਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋऽਵਿषਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ, ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਦੱਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੀ ਬਹੁਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਖੇਤਰ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯੂਹਾ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਚ੍ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਸੁਖਦੁਃਖੋਪਲਬ੍ਧਿਤਾ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁषਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਤੁ ਵਿਜਾਨਤਾ ।। ੪੦.

ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਦਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੈषਾਂ ਭੇਦਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਯਮਾਃ। ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਤਦਾ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਰਾਗਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਸਹਸਾ ਯੋਜ੍ਯਕੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਨਿਵਾਸਿਭਿਃ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਉਸ ਸਵੈ-ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਲਗਨ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤਦਾ ਰਾਗੇ ਸ੍ਥਿਤਾਵਾਤ੍ਮਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਤਤ੍ਕਾਲਵਾਸਿਨਾਂ ਤੇषਾਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਅਉਗੁਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇऽਥ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਾਦ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍। ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਭਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਾ-ਵਾਦ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸੋਚ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪृਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਃ। ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਰਣਾ ਨੀਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਨਾਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੪੦.

ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ; ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜੀਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨਾਗਾਮਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਨਿਰਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਰਣਾਨਿ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਲੀਨਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਂਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਰਣੈਃ ਸਹ। ਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਂਯਮੋ ਹ੍ਯੇष ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਯਮ ਹੈ; ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੀ ਆਵਰਤੀ ਲੀਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤਪੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ੁਭੇ ਸਤ੍ਯਾਨृਤੇ ਤਥਾ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵ ਭਾਵੋ ਹ੍ਯਧੋਭਾਵੋ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ ।। ੪੦.

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ, ਉੱਚਾ ਚਿੱਤ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਚਿੱਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ—

ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਤਦਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਯਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਿਹੜਾ ਇਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤਿ। ਯੋਨ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇ ਚ ਦੇਹਿਨਾਂ ਤੁ ਨਿषਿਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਜਿਹੜੀ ਜੂਨ ਜਾਂ ਸਵਭਾਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਸ੍ਥਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਨਿ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਯੇ ਜਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੇ ਦੇਹਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤੁ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਵੁਭੌ । ਕਰਣੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਚੀਯੇਤੇ ਕਾਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਜਨ੍ਤੁਭਿਃ ।। ੪੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਚੇਤਨਾਃ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਾ ਗੁਣਾਃ। ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਸਂਸਾਰੇ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਰਣੈਃ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੪੦.

ਜੋ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ, ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਵृਤ੍ਤਯਃ। ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ।। ੪੦.

ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਰਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਦੇਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧੋਭਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਃ। ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਮਦ੍ਯੇ ਇਹੈਵਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਰਜਃ ।। ੪੦.

ਉੱਤੇ ਸਤਵਕ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਤਮਸਕ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਥੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਵਰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਲੋਕੇषੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਮ੍ਭਾ ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਾਨਵੈਃ । ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਗਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ਪਾਪਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੦.

ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।