ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਯੁਘਪਦ੍ਭੂਤਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇषੁ ਵੈ। ਅਭਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਮਸੀਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯਕਃ ।। ੪੦.

ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਫਿਰ ਮਹੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੱਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਕ੍ਸ਼ਰ ਏਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕਾਃ ।। ੪੦.

ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ, ਮਹੱਤ ਤੇ ਅਖੰਡ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ। ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚੈਵ ਕਾਰਣੇ ਲੋਕਕਾਰਣੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਵਸ੍ਥਿਤੇਨ ਵੈ । ਤਦਾਦ੍ਯਨ੍ਤਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾ ਦਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—

ਅਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਬੋਧਤ੍ਵਾਦਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਮਪਿ। ਆਗਤਾਗਤਿਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਇਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੁ ਕਾਰਣੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੇ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਿਕੇ ।। ੪੦.

ਪਰ ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—

ਅਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਕਾਰਣੇ ਨ ਤੁ। ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਾਦਯੋऽਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੪੦.

ਉਸ ਕਾਰਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਯੇਨੇਦਮਾਵृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਣ੍ਡਲਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ, ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਲੋਕਂ ਸਪਰ੍ਵਤਮ੍। ਉਦਕਾਵਰਣਂ ਯਚ੍ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਲੀਯਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਸੱਤਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸੱਤ ਲੋਕ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤੈਜਸਂ ਚਾਵਰਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍। ਯਦ੍ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਚਾਵਰਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਕਾਸ਼ਾਵਰਣਂ ਯਚ੍ਚ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍। ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੪੦.

ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਗ੍ਰਸਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ, ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਹਨ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਸਰ੍ਗਸਂਯਮੇ। ਸਂਹਾਰਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੋਕ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਤ੍ਵਾ ਜਵਞ੍ਜਵੀਭਾਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਸਂਯਮਾਨ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਰਣੈਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੀਨਤਾ ਵੇਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਮਕृਤਸਂਯੋਗੋऽਨਾਦਿਮਾਂਸ੍ਤਯੋਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਅਕਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਗੇषੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਿਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਚ੍ਚੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਯਾਵਿषਯਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿषਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋऽਵਿषਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ, ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਦੱਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੀ ਬਹੁਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਖੇਤਰ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯੂਹਾ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਚ੍ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਸੁਖਦੁਃਖੋਪਲਬ੍ਧਿਤਾ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁषਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਤੁ ਵਿਜਾਨਤਾ ।। ੪੦.

ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਦਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੈषਾਂ ਭੇਦਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਯਮਾਃ। ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਤਦਾ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਰਾਗਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਸਹਸਾ ਯੋਜ੍ਯਕੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਨਿਵਾਸਿਭਿਃ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਉਸ ਸਵੈ-ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਲਗਨ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤਦਾ ਰਾਗੇ ਸ੍ਥਿਤਾਵਾਤ੍ਮਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਤਤ੍ਕਾਲਵਾਸਿਨਾਂ ਤੇषਾਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਅਉਗੁਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇऽਥ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਾਦ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍। ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਭਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਾ-ਵਾਦ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸੋਚ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪृਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਃ। ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਰਣਾ ਨੀਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਨਾਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੪੦.

ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੦.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ; ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜੀਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨਾਗਾਮਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਨਿਰਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਰਣਾਨਿ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਲੀਨਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਂਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਰਣੈਃ ਸਹ। ਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਂਯਮੋ ਹ੍ਯੇष ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੦.

ਇਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਯਮ ਹੈ; ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੀ ਆਵਰਤੀ ਲੀਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।