ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਪਾਮਸ੍ਤਿ ਗੁਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਯੋਤਿषੇ ਲੀਯਤੇ ਰਸਃ। ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ੍ਤਦਾਨ੍ਤੇ ਚ ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਆਦ ਦੇ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇਜਸਾ ਸਂਹृਤਰਸਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਟ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ । ਗ੍ਰਸ੍ਤੇ ਚ ਸਲਿਲੇ ਤੇਜਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਮੁਖਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

ਅਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਜ੍ਜਲਨ੍ਤਦਾ। ਸਰ੍ਵਮਾਪੂਰ੍ਯ੍ਯਤੇऽਰ੍ਚਿਰ੍ਭਿਸ੍ਤਦਾ ਜਗਦਿਦਂ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਅੱਗ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਅਰ੍ਚਿਰ੍ਭਿਃ ਸਨ੍ਤਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਤਃ । ਜ੍ਯੋਤਿषੋऽਪਿ ਗੁਣਂ ਰੂਪਂ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍। ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰਿਵ ਮਾਰੁਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚੌਂਹ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇਹ ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਹਵਾ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਨष੍ਟੇ ਰੂਪਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਹृਤਰੂਪੋ ਵਿਭਾਵਸੁਃ। ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤੇਜੋ ਹਿ ਵਾਯੁਨਾ ਧੂਯਤੇ ਮਹਤ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਤੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ, ਜੋ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਤਦਾ ਲੋਕੇ ਵਾਯੁਭੂਤੇ ਚ ਤੇਜਸਿ। ਤਤਸ੍ਤੁ ਮੂਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸਮ੍ਭਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੱਗ ਹਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਚ ਦੋਧਵੀਤਿ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ । ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਤੇ ਆੜੇ-ਵੇਹੜੇ, ਦੱਸਾਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੋਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਜੋ ਛੂਹ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਵਾਯੁਃ ਖਨ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਨਾਵृਤਮ੍। ਅਰੂਪਮਰਸਸ੍ਪਰ੍ਘਮਗਨ੍ਧਂ ਨ ਚ ਮੂਰ੍ਤਿਮਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਛੂਹ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼।

ਸਰ੍ਵਮਾਪੂਰਯਨ੍ਨਾਦੈਃ ਸੁਮਹਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਨ੍ਤਤ੍ਸੁषਿਰਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਗੋਲ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਤਨ੍ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਨ੍ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਯੁਘਪਦ੍ਭੂਤਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇषੁ ਵੈ। ਅਭਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਮਸੀਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯਕਃ ।। ੪੦.

ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਫਿਰ ਮਹੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੱਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਕ੍ਸ਼ਰ ਏਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕਾਃ ।। ੪੦.

ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ, ਮਹੱਤ ਤੇ ਅਖੰਡ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ। ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚੈਵ ਕਾਰਣੇ ਲੋਕਕਾਰਣੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਵਸ੍ਥਿਤੇਨ ਵੈ । ਤਦਾਦ੍ਯਨ੍ਤਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾ ਦਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—

ਅਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਬੋਧਤ੍ਵਾਦਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਮਪਿ। ਆਗਤਾਗਤਿਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਇਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੁ ਕਾਰਣੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੇ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਿਕੇ ।। ੪੦.

ਪਰ ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—

ਅਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਕਾਰਣੇ ਨ ਤੁ। ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਾਦਯੋऽਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੪੦.

ਉਸ ਕਾਰਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਯੇਨੇਦਮਾਵृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਣ੍ਡਲਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ, ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਲੋਕਂ ਸਪਰ੍ਵਤਮ੍। ਉਦਕਾਵਰਣਂ ਯਚ੍ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਲੀਯਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਸੱਤਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸੱਤ ਲੋਕ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤੈਜਸਂ ਚਾਵਰਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍। ਯਦ੍ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਚਾਵਰਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਕਾਸ਼ਾਵਰਣਂ ਯਚ੍ਚ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਤੁ ਤਤ੍। ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੪੦.

ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਗ੍ਰਸਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ, ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਹਨ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਸਰ੍ਗਸਂਯਮੇ। ਸਂਹਾਰਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੪੦.

ਉਹ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੋਕ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਤ੍ਵਾ ਜਵਞ੍ਜਵੀਭਾਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਸਂਯਮਾਨ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਰਣੈਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੀਨਤਾ ਵੇਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਮਕृਤਸਂਯੋਗੋऽਨਾਦਿਮਾਂਸ੍ਤਯੋਃ ।। ੪੦.

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਅਕਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਗੇषੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇष੍ਵਿਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਚ੍ਚੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ।। ੪੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਯਾਵਿषਯਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿषਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋऽਵਿषਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ, ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਦੱਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੀ ਬਹੁਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਖੇਤਰ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।