ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਭੂਤ ਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਯੀ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਗਾਣਪਤ੍ਯਂ ਸ ਲਭਤੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਸਮੇਂ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦ੍ਯਪੋ ਮਦ੍ਯਪੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘੈਸ਼੍ਚ ਮੋਦਤੇ। ਸੋऽਰ੍ਚ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹੀਪृष੍ਠੋ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਵਰਦੋ ਭਵੇਤ੍। ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਂ ਵਰਃ ।। ੩੯.

ਮਦ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਰ ਮਦ ਪਾਨੀਆਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੋਃ ।। ੪੦.

ਮੈਂ ਪਰਮ, ਸਵੈਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ।

ਯਥੇਦਂ ਕੁਰੁਤੇऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਂ ਤਦਨੁਕਲ੍ਪਾਨਾਮਪੂਰ੍ਣੇ ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਮਹਾਘੋਰੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ।

ਅਨ੍ਤੇ ਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਯਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸ੍ਯ ਮਨੋਸ੍ਤਦਾ । ਅਨ੍ਤੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਂਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਖਤਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲੇ ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਹ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤੇ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਧੋਵਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੂਤ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਹਦਾਦੇਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—

ਆਪੋ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਭੂਮੇਰ੍ਗਨ੍ਧਾਤ੍ਮਕਂ ਗੁਣਮ੍। ਆਤ੍ਤਗਨ੍ਧਾ ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੇ ਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਤੋਯਾਵਸ੍ਥਾ ਧਰਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਤੱਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਪਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਨष੍ਟਾ ਵੈ ਵੇਗਵਤ੍ਯੋ ਮਹਾਸ੍ਵਨਾਃ। ਸਰ੍ਵਮਾਪੂਰਯਿਤ੍ਵੇਦਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਪਾਮਸ੍ਤਿ ਗੁਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਯੋਤਿषੇ ਲੀਯਤੇ ਰਸਃ। ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ੍ਤਦਾਨ੍ਤੇ ਚ ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੪੦.

ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਆਦ ਦੇ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇਜਸਾ ਸਂਹृਤਰਸਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਟ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ । ਗ੍ਰਸ੍ਤੇ ਚ ਸਲਿਲੇ ਤੇਜਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਮੁਖਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

ਅਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਜ੍ਜਲਨ੍ਤਦਾ। ਸਰ੍ਵਮਾਪੂਰ੍ਯ੍ਯਤੇऽਰ੍ਚਿਰ੍ਭਿਸ੍ਤਦਾ ਜਗਦਿਦਂ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਅੱਗ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਅਰ੍ਚਿਰ੍ਭਿਃ ਸਨ੍ਤਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਤਃ । ਜ੍ਯੋਤਿषੋऽਪਿ ਗੁਣਂ ਰੂਪਂ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍। ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰਿਵ ਮਾਰੁਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚੌਂਹ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇਹ ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਹਵਾ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਨष੍ਟੇ ਰੂਪਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਹृਤਰੂਪੋ ਵਿਭਾਵਸੁਃ। ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤੇਜੋ ਹਿ ਵਾਯੁਨਾ ਧੂਯਤੇ ਮਹਤ੍ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਤੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ, ਜੋ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਤਦਾ ਲੋਕੇ ਵਾਯੁਭੂਤੇ ਚ ਤੇਜਸਿ। ਤਤਸ੍ਤੁ ਮੂਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸਮ੍ਭਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੱਗ ਹਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਚ ਦੋਧਵੀਤਿ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ । ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਤਤ੍ ।। ੪੦.

ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਤੇ ਆੜੇ-ਵੇਹੜੇ, ਦੱਸਾਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੋਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਜੋ ਛੂਹ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਵਾਯੁਃ ਖਨ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਨਾਵृਤਮ੍। ਅਰੂਪਮਰਸਸ੍ਪਰ੍ਘਮਗਨ੍ਧਂ ਨ ਚ ਮੂਰ੍ਤਿਮਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਛੂਹ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼।

ਸਰ੍ਵਮਾਪੂਰਯਨ੍ਨਾਦੈਃ ਸੁਮਹਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਨ੍ਤਤ੍ਸੁषਿਰਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੪੦.

ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਗੋਲ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਤਨ੍ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਨ੍ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਯੁਘਪਦ੍ਭੂਤਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇषੁ ਵੈ। ਅਭਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਮਸੀਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯਕਃ ।। ੪੦.

ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਫਿਰ ਮਹੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੱਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਕ੍ਸ਼ਰ ਏਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕਾਃ ।। ੪੦.

ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ, ਮਹੱਤ ਤੇ ਅਖੰਡ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ। ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚੈਵ ਕਾਰਣੇ ਲੋਕਕਾਰਣੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਵਸ੍ਥਿਤੇਨ ਵੈ । ਤਦਾਦ੍ਯਨ੍ਤਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾ ਦਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—

ਅਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਬੋਧਤ੍ਵਾਦਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਮਪਿ। ਆਗਤਾਗਤਿਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਇਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੁ ਕਾਰਣੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੇ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਿਕੇ ।। ੪੦.

ਪਰ ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—

ਅਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਕਾਰਣੇ ਨ ਤੁ। ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਾਦਯੋऽਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੪੦.

ਉਸ ਕਾਰਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਯੇਨੇਦਮਾਵृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਣ੍ਡਲਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ, ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।