ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵੇ ਘੋਰੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭृਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਕਿਮਵਸ੍ਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤਨ੍ਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਲੀਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸਚ ਦੱਸ।

ਏਤੇ ਯੇ ਵੈ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਿਂਹਵ੍ਯਾਘ੍ਰਗਣੈਃ ਸਹ। ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਜਗਾਦ ਹ ।। ੩੯.

ਜੋ ਤੂੰ ਦੱਸੇ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ।

ਇਦਞ੍ਚ ਪਰਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤਾਮ੍। ਵਿਜ੍ਞਾਤੇਸ਼੍ਵਰਸਦ੍ਭਾਵਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਭਵਂ ਤਥਾ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ: ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਤੀ।

ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਗਤਾਸ੍ਤੇषੁ ਕੁਮਾਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਸਨਕਸ਼੍ਚ ਸਨਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਤृਤੀਯਸ਼੍ਚ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ, ਕੁਮਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਸਨਕ, ਸਨੰਦ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਨਾਤਨ।

ਵੋਢੁਸ਼੍ਚ ਕਪਿਲਸ੍ਤੇषਾਮਾਸੁਰਿਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ। ਮੁਨਿਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇऽਪ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ।। ੩੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਵੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਸੁਰੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੁਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ।

ਤਤਃ ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਪਰ੍ਯਯੇ ਗਤੇ। ਮਹਾਭੂਤਵਿਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਲਯੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤੇ ।। ੩੯.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਣ ਲੱਗੀ।

ਅਨੇਕਰੁਦ੍ਰਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੀ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਵਿषਯਾਨ੍ਭੋਗਾਨ੍ਸਤ੍ਯਸ੍ਯਾष੍ਟਵਿਧਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਅਨੇਕ ਰੁਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਸਤ ਦੇ ਅਠਵਾਂ ਆਸਨ ਤੋਂ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਜ੍ਞਾਨਯੁਕ੍ਤੇਨ ਤੇਜਸਾ। ਵੈਹਾਯਪਦਮਵ੍ਯਗ੍ਰਂ ਭੂਤਾਨਾਮਨੁਕਮ੍ਪਯਾ ।। ੩੯.

ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸਮਾਨੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪਰਮਾਣੁਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਤਰਨ੍ਤਿ ਸੁਮਹਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾਂ ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੂਦਕਾਂ ਨਦੀਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰ੍ਵਾਣਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮੇਵ ਚ। ਦੇਵ੍ਯਾ ਵੈ ਸਹਿਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਯਾ ਦੇਵ੍ਯਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੱਤ ਦੇਵੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਹਸ੍ਰਂ ਸਿਂਹਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਭੂਤਭਵ੍ਯਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਗਾਮਿਨਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਵੀ; ਅੱਗ ਦੇ ਜੀਵ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉਹ ਬਾਘ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਆਵੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਤਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਂਖ੍ਯਾਯੋਪਦ੍ਰਵਾਂਸ੍ਤਥਾ। ਲੋਕਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਇਮਾਨ੍ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚ ।। ੩੯.

ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ—ਅਣਗਿਣਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ, ਸੱਤ ਲੋਕ, ਤੇ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ—ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਸਹ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ ਵਿਕਰੋਤਿ ਚ। ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਯਃ ਸਾਮਮਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਯਜੁਰ੍ਮਯਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੁਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ ਏष ਓਤਃ ਪ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਏਕੋ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ਨਾਥੋ ਹ੍ਯਨਾਦਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਕृਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ऋषਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦਿਵਾਕਰਸਮਪ੍ਰਭਾਃ। ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮਾਸ਼੍ਰਮਸਂਵਾਸਮਾਰੋਪ੍ਯਾਗ੍ਨਿਂ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੯.

ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਨਨ੍ਯਮਨਸੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਕਰਮ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਦਯਾਪਰਾਃ। ਯੋਗਂ ਹ੍ਯਨੁਪਮਨ੍ਦਿਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤੈਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯੈਃ ।। ੩੯.

ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ, ਦਿਵਿਆ ਜੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਪਰਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚੇਤਸਾ। ਤੈਰ੍ਲਬ੍ਧਂ ਰੁਦ੍ਰਸਾਲੋਕ੍ਯਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਪਦਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।। ੩੯.

ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਸੰਗਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਪਠੇਤ੍ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਮਿਮਾਂ ਸ੍ਤੁਤਿਮ੍। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਵਾਪਿ ਵੈਸ਼੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਪਰਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਵਾਇੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ—

ਲਭਤੇ ਰੁਦ੍ਰਸਾਲੋਕ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ। ਅਮਦ੍ਯਪਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਭਵਭਕ੍ਤੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ, ਜੋ ਮਦ ਪਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸ਼ਿਵ ਭਕਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ।

ਆਭੂਤ ਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਯੀ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਗਾਣਪਤ੍ਯਂ ਸ ਲਭਤੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਸਮੇਂ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦ੍ਯਪੋ ਮਦ੍ਯਪੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘੈਸ਼੍ਚ ਮੋਦਤੇ। ਸੋऽਰ੍ਚ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹੀਪृष੍ਠੋ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਵਰਦੋ ਭਵੇਤ੍। ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਂ ਵਰਃ ।। ੩੯.

ਮਦ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਰ ਮਦ ਪਾਨੀਆਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੋਃ ।। ੪੦.

ਮੈਂ ਪਰਮ, ਸਵੈਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ।

ਯਥੇਦਂ ਕੁਰੁਤੇऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੪੦.

ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਂ ਤਦਨੁਕਲ੍ਪਾਨਾਮਪੂਰ੍ਣੇ ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਮਹਾਘੋਰੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।। ੪੦.

ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ।

ਅਨ੍ਤੇ ਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਯਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸ੍ਯ ਮਨੋਸ੍ਤਦਾ । ਅਨ੍ਤੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਂਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਖਤਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲੇ ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਹ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤੇ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਧੋਵਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੂਤ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਹਦਾਦੇਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰੇ ।। ੪੦.

ਜਦੋਂ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—

ਆਪੋ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਭੂਮੇਰ੍ਗਨ੍ਧਾਤ੍ਮਕਂ ਗੁਣਮ੍। ਆਤ੍ਤਗਨ੍ਧਾ ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੇ ਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਤੋਯਾਵਸ੍ਥਾ ਧਰਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੦.

ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਤੱਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।