ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਭਾਸਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਮष੍ਟਮਸ੍ਯ ਹ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਸੁਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਜਾਤਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੫.

ਪ੍ਰਭਾਸ, ਜੋ ਅੱਠਵਾਂ ਵਸੁ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਞ੍ਚ ਵਰ੍ਦ੍ਧਕਿਃ। ਭੂषਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕਾਰਯਿਤਾ ਚ ਸਃ ।। ੫.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਞ੍ਚ ਵਿਮਾਨਾਨਿ ਦੈਵਤਾਨਾਂ ਕਰੋਤਿ ਸਃ। ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਨਃ ।। ੫.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰੀਗਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਯਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਦਸ਼ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ। ਕ੍ਰਤੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰਵਃ ਸਤ੍ਯਃ ਕਾਲਃ ਕਾਮੋ ਧੁਨਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਜੋ ਦਸ ਹਨ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਰਵ, ਸਤ੍ਯ, ਕਾਲ, ਕਾਮ ਤੇ ਧੁਨੀ।

ਕੁਰੁਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਰੋਚਮਾਨਸ਼੍ਚ ਤੇ ਦਸ਼। ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੫.

ਕੁਰੂਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਵਾਨ ਤੇ ਰੋਚਮਾਨ — ਇਹ ਦਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ।

ਮਰੁਤ੍ਵਤ੍ਯਾਂ ਮਰੁਤ੍ਵਨ੍ਤੋ ਭਾਨਵੋ ਭਾਨੁਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਂ ਘੋषਂ ਲਮ੍ਬਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ ।। ੫.

ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਭਾਨਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਜੰਮੇ, ਤੇ ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ ਜੰਮਿਆ।

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਯਾਨ੍ਤੁ ਸਂਜਜ੍ਞੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਚ। ਨਾਗਵੀਥ੍ਯਸ੍ਤੁ ਜਾਮ੍ਯਾਞ੍ਚ ਪਥਤ੍ਰਯਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੫.

ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੰਕਲਪ ਜੰਮਿਆ। ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੀ ਜਾਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੰਮੇ।

ਪृਥਿਵੀਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਮਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਏष ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।। ੫.

ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਿਥ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਤਿਭਿਃ ਸਹ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ। ਨਾਮਤਃ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਚੰਗੀ ਨੀਤ ਵਾਲੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਸਤਃ। ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਦਸ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ, ਸਾਰੇ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਕਲਾਨਾਨ੍ਤੁ षਟ੍‌ਸ਼ਤੀਤ੍ਯਧਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਰਵੇਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਰ੍ਵੇषੁ ऋਤੁਮਿਚ੍ਛਤਃ ।। ੫.

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਮਝੇ।

ਤਤੋ ਵੇਦਵਿਦਸ਼੍ਚੈਤਾਂ ਤਿਥਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਅਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਕਾਲੇषੁ ਯੋਜ੍ਯਃ ਸ ਪਿਤृਦਾਨਤਃ ।। ੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਤਿਥੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ ਲਈ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੌਦ੍ਰਃ ਸਾਰ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਮੈਤ੍ਰਃ ਪਿਣ੍ਡ੍ਯਵਾਸਵ ਏਵ ਚ। ਆਪ੍ਯੋऽਥ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੫.

ਰੌਦ੍ਰ, ਸਾਰਵ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿੰਡਿਆਵਾਸਵ, ਆਪ੍ਯ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਐਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿऋਤਿਸ੍ਤਥਾ। ਵਾਰੁਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾਰ੍ਯਮ੍ਣੋ ਭਾਗਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਿਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੫.

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ, ਇੰਦ੍ਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਾਰੁਣ, ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ — ਇਹ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਏਤੇ ਦਿਨਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵਾਕਰਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ। ਸ਼ਙ੍ਕੁਚ੍ਛਾਯਾਨਿਸ਼ੇषੇਣ ਵੋਦੇਤਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫.

ਇਹ ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮਾਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਜਾਸ੍ਤਥਾਹਿਰ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੂषਾ ਹਿ ਯਮਦੇਵਤਾਃ। ਆਗ੍ਨੇਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫.

ਅਜਾ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ, ਪੂਸ਼ਾ, ਯਮ, ਅਗਨਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ — ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤਥਾਦਿਤ੍ਯੋ ਬਾਰ੍ਹਸ੍ਪਤ੍ਯੋऽਥ ਵੈष੍ਣਵਃ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੋऽਥ ਤਥਾ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੋ ਵਾਯਵ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਗ੍ਰਹਃ ।। ੫.

ਬ੍ਰਹਮਸੌਮ੍ਯ, ਆਦਿੱਤ, ਬਾਰਹਸਪਤ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤਵਾਸ਼੍ਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।

ਏਕਰਾਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰਮੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਇਨ੍ਦੋਰ੍ਗਤ੍ਯੁਦਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਾਲਿਕਾਃ ਪਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ। ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਿਗਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫.

ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਉਗਣ ਤੋਂ ਨਾਲਿਕਾ ਤੇ ਪਾਡਿਕਾ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਿਹਿਤਾਨਿ ਚ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰਮਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫.

ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ — ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਮੱਧਲਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ।

ਸ੍ਥਾਨਂ ਜਾਰਦ੍ਗਵਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤਥੈਰਾਵਤਮੁਤ੍ਤਰਮ੍। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿष੍ਟਮਿਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।। ੫.

ਮੱਧਲੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰਦਗਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ — ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਕृਤ੍ਤਿਕਾ ਯਾਮ੍ਯਾ ਨਾਗਵੀਥਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪੁष੍ਯੋऽਸ਼੍ਲੇषਾ ਪੁਨਰ੍ਵਸੂ ਵੀਥਿਰੈਰਾਵਤੀ ਮਤਾ। ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵੀਥਯੋ ਹ੍ਯੇਤਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਮਾਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਤੇ ਯਾਮਯਾ ਨੂੰ ਨਾਗ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਤੇ ਪੁਨਰਵਸੂ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤੀ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਮਾਰਗਾਂ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰੇ ਫਾਲ੍ਗੁਨ੍ਯੌ ਚ ਮਘਾ ਚੈਵਾਰ੍ਯਮੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਹਸ੍ਤਚਿਤ੍ਰੇ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਤੀ ਗੋਵੀਥੀਤ੍ਯਭਿਸ਼ਬ੍ਧਿਤਾ ।। ੫.

ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਫਾਲਗੁਨੀ ਤੇ ਮਘਾ ਨੂੰ ਅਰ੍ਯਮਨ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਸਤਾ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਤੇ ਸਵਾਤੀ ਨੂੰ ਗਉ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਵਿਸ਼ਾਖਾਨੁਰਾਧਾ ਵੀਥੀ ਜਾਰਦ੍ਗਵੀ ਸ੍ਮृਤਾ। ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਵੀਥਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਧ੍ਯਮੇ ਮਾਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਜੈਸ਼ਠਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾ ਨੂੰ ਜਾਰਦਗਵੀ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਮੱਧਲੇ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੂਲਞ੍ਚਾषਾਢੇ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਅਜਵੀਥ੍ਯਭਿਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾ । ਸ਼੍ਰਵਣਞ੍ਚ ਧਨਿष੍ਠਾ ਚ ਗਾਰ੍ਗੀ ਸ਼ਤਭਿषਕ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਮੂਲ ਅਤੇ ਦੋ ਆ਷ਾੜ੍ਹ ਨੂੰ ਅਜਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਵਣ, ਧਨਿਸ਼ਠਾ, ਗਾਰਗੀ ਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਕ ਵੀ।

ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੀ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਰੇਵਤੀ ਚੈਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਸ੍ਮृਤਾ ਵੀਥ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਾ ਮਾਰ੍ਗੇ ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਬੁਧੈਃ ।। ੫.

ਵੈਸ਼ਵਾਨਰੀ, ਭਾਦਰਪਦਾ ਤੇ ਰੇਵਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ।

ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਯਾਃ ਕਨ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਸੋਮਾਯ ਤਾ ਦਦੌ। ਸਰ੍ਵਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਨਾਮ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਾ ਜ੍ਯੋਤਿषੇ ਚੈਵ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਤਾਸਾਮਪਤ੍ਯਾਨ੍ਯਭਵਨ੍ ਦੀਪ੍ਤਾਨ੍ਯਮਿਤਤੇਜਸਾ ।। ੫.

ਦਕਖ ਨੇ ਸੱਤਾਈ ਕੁੜੀਆਂ ਸੋਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਹੋਏ।

ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਦਾ ਕਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਕਸ਼੍ਯਪਃ। ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਲੋਕਮਾਤਰਃ ।। ੫.

ਜੋ ਕੁੜੀਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ।

ਅਦਿਤਿਰ੍ਦਿਤਿਰ੍ਦਨੁਃ ਕਾਲਾ ਅਰਿष੍ਟਾ ਸੁਰਸਾ ਤਥਾ। ਸੁਰਭਿਰ੍ਵਿਨਤਾ ਚੈਵ ਤਾਮ੍ਰਾ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਇਰਾ। ਕਦ੍ਰੁਰ੍ਮੁਨਿਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੂ, ਕਾਲਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮਰਾ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ, ਇਰਾ, ਕਦਰੂ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।

ਚਾਰਿष੍ਣਵੇऽਨ੍ਤਰੇऽਤੀਤੇ ਯੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪੁਰੋਗਮਾਃ। ਵੈਕੁਣ੍ਠਾਨਾਮ ਤੇ ਸਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਬਭੂਵੁਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫.

ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਮਨੁ ਤੇ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਜੋ ਵੈਕੁੰਠਾ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮੇ।