ਚਤੁष੍ਪਦਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਸਂਮਤਾਃ । ਭਾਗੇਨ ਦ੍ਵਿਪਦਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਲੌਕਿਕੇऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩੯.
ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੁਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗੋ ਭਾਗੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਪੁਨਃ। ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾਸ੍ਤੇਨ ਭਾਗੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਮ੍ਮਿਤਾਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੯.
ਦੁਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਭਾਗੇਨ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕੇਭ੍ਯੋ ਦਿਵਙ੍ਗਤਾਃ। ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗੋ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਭਵੇਦ੍ਦਿਵਿ। ਸਂਮਿਤਾਸ੍ਤੇਨ ਭਾਗੇਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਤਾਵਦੇਵ ਹਿ ।। ੩੯.
ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ; ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗੋਪਪਾਦਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨਵਾਸਿਨਃ। ਪਤਿਤਾ ਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਯੇ। ਰੌਰਵੇ ਤਾਮਸੇ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ।। ੩੯.
ਜਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਾਪੀ ਤੇ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਹੈ।
ਵੇਦਨਾਕਟੁਕਾਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਾਃ। ਉष੍ਣਸ੍ਤੁ ਰੌਰਵੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੇਜੋ ਘੋਰਰਸਾਤ੍ਮਕਃ ।। ੩੯.
ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਖੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਅੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਗਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਘਨਾਤ੍ਮਿਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਸਤਤਂ ਤਪਃ। ਏਵਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾ ਨਰਾਃ ।। ੩੯.
ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਘਣ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ।
ਏषਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਕृਤਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਈਸ਼੍ਵਰੇਣ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ। ਗਣਨਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੈषਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਮਾਨੁषੀ ।। ੩੯.
ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਆਪੋ-ਆਪ ਬਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ, ਇਉਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ऋषਯ ਊਚੁਃ। ਮਹੋ ਜਨਸ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਭੂਤੋ ਭਾਵ੍ਯੋ ਭਵਸ੍ਤਥਾ। ਉਕ੍ਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਲੋਕਾ ਲੋਕਾਨਾਮਨ੍ਤਰੇਣ ਚ। ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਞ੍ਚ ਯਾਦृਗ੍ਵੈ ਤਨ੍ਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਤਥਮ੍ ।। ੩੯.
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਮਹੱਤ, ਜਨ, ਤਪ, ਸਤ, ਪੁਰਾਣਾ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ; ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ऋषੀਣਾਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍। ਸ ਵਾਯੁਰ੍ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥ ਇਦਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਵਾਚ ਹ ।। ੩੯.੨੧੦ ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਰ੍ਕੇਣ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੋਗਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਤਪਸਾ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੯.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਵਾਯੂ ਜੀ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਆਖਿਆ: ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ, ਜੋਗ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਯਃ। ਵ੍ਯਪੇਤਸ਼ੋਕਾ ਵਿਰਜਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਵਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੩੯.
ਰਿਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕ ਬੁੱਧਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮਵਾਸੀ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ਯਾਃ ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇ ਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਃ। ऋषੀਣਾਂ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਨਾਂ ਤੈਰ੍ਯਥਾਦ੍ਦृਤਮੀਸ਼੍ਵਰੈਃ ।। ੩੯.
ਜੋਗੀ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਝ ਹੀ ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
ਯਥਾ ਚੈਵ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਨ੍ਤਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵਤਾ। ਅਨਹ੍ਯਸਤ੍ਕृਤਾਰ੍ਥਾਨਾਮਾਲਯਂ ਚੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਯਤ੍ ।। ੩੯.
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਪੂਰੇ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।
ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ ।। ੩੯.
ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਪਰਮਾਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸਰਵ-ਸੱਤਾ, ਤਪ, ਸਚ, ਮਾਫੀ ਅਤੇ ਡਿੱਠ-ਮੱਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਧਿष੍ਠਾਨਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਅਵ੍ਯਯਾਨਿ ਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰੇ ।। ੩੯.
ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਅਟੱਲ ਗੁਣ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵਿਬੁਤ੍ਵਾਤ੍ਖਲੁ ਯੋਗਾਗ੍ਨਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨੁਗ੍ਰਹੇਰਤਃ। ਸ ਲੋਕਵਿਗ੍ਰਹੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਾਹਾਯ੍ਯਮੁਪਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੩੯.
ਉਸ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਧ੍ਰੁਵਮਵ੍ਯਗ੍ਰਮष੍ਟਮਨ੍ਤ੍ਵੌਪਸਰ੍ਗਿਕਮ੍। ਤਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਮਾਯਾਮਯਂ ਪਰਮ੍ ।। ੩੯.
ਅਖੰਡ, ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ ਅੱਠਵਾਂ ਤੱਤ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੌਕਾ-ਵਾਰ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਮਾਯਯਾ ਕृਤਮਾਚष੍ਟੇ ਮਾਯੀ ਦੇਵੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਦੇਵਾਨਾਮੁਪਸਂਹਾਰਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.
ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ। ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੈਵ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਯੁਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਵੈਯੋਜਨੈਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਫਸੀਲ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ, ਕੁੱਲ ਤੇਰਾਂ ਕਰੋੜ, ਦਸ ਨਿਉਤ ਤੇ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਹਨ।
ਏਕਯੋਜਨਕੋਟੀ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਭਾਗਵਤਾਣ੍ਡਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਤ੍ਪਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੯.
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅੰਡ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਨਿਉਤ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏषੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਗਪ੍ਰਚਾਰਸ੍ਤੁ ਗਤ੍ਯਨ੍ਤਞ੍ਚ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਪਰਿਸਂਖ੍ਯੇਯਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ।। ੩੯.
ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੀ ਚਲਣ ਦਾ ਅੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਣਗਿਣਤ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਯੇਭ੍ਯੋऽਧਿਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਂਜਜ੍ਞੋ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੩੯.
ਸੁੱਖਮ, ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ—ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰਤਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਸੁ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮਧਿष੍ਠਾਤृਤ੍ਵਮਵ੍ਯਯਮ੍। ਅਨੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਪਰਨ੍ਧਾਮ ਪਰਮਾਣੁ ਪਰੇਸ਼ਯਮ੍ ।। ੩੯.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ, ਅਜਨਮਾ ਪਰਮ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨੁਹ੍ਯਸ਼੍ਚ ਅਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਮਾਨਸੌ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤਿਰੋਭਾਵਃ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚੈਵਾਪ੍ਯਨੁਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੯.
ਉਹ ਅਖੰਡ, ਅਕਲਪਨੀਯ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਟਿਕਣਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾ—all ਇਹ ਉਸਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
ਵਿਧਿਰਨ੍ਯੈਰਨੌਪਮ੍ਯਃ ਪਰਮਾਣੁਰ੍ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਸਤੇਜਾ ਏष ਤਮਸੋ ਯਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ ।। ੩੯.
ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯਦਣ੍ਡਮਾਸੀਤ੍ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਥਮਨ੍ਤ੍ਵੌਪਸਰ੍ਗਿਕਮ੍। ਬृਹਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਵृਤ੍ਤਮੀਸ਼੍ਵਰਾਦ੍ਵ੍ਯਵਜਾਯਤ ।। ੩੯.
ਜਦੋਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਗੋਲ ਅੰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਮੌਕਾ-ਵਾਰ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਈਸ਼੍ਵਰਾਦ੍ਬੀਜਨਿਰ੍ਭੇਦਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬੀਜ ਈष੍ਯਤੇ। ਯੋਨਿਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਾਚष੍ਟੇ ਸਾ ਚ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਿਕਾ ।। ੩੯.
ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬੀਜ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ; ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਣਨੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਵਿਬੁਰ੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਸृष੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਲੋਕਸਂਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ। ਸਨ੍ਨਿਸਰ੍ਗਃ ਸ ਤਨ੍ਵਾ ਚ ਲੋਕਧਾਤੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੯.
ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਟਿਕਾਉ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਹੈ।
ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਯ ਹ੍ਯਣ੍ਡਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ। ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪੁਰਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਮਨੋਮਯਮ੍ ।। ੩੯.
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਅੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਥਾਂ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਵਤਃ ਸ੍ਥਾਨਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਿਤੌਜਸਃ। ਸ਼ਿਵਂ ਨਾਮ ਪੁਰਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰਣਂ ਜਨ੍ਮਭੀਰੁਣਾਮ੍ ।। ੩੯.
ਉਹ ਅਮਾਪ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਥੇ 'ਸ਼ਿਵ' ਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਹੀਮਣ੍ਡਲਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੯.
ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਇਜੋ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਫੈਲਾਅ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।