ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਲੋਕਾਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਸਂਸਾਰੇ ਸਂਸਰਨ੍ਤੀਹ ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍ ।। ੩੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—

ਸਹ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਤਤਃ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ऋषੀਣਾਂ ਤਦ੍ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੩੯.

ਸਾਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਕਥਞ੍ਚਨ। ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਂਕੀਰ੍ਣਾ ਹ੍ਯਪ੍ਯੂਹੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਗਣਨਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੈषਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਣਆਰੰਭ ਤੇ ਅਣਅੰਤ ਹਨ, ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਵੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨ ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਵੈ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੁਮਤੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਾਧਿਪਃ ।। ੩੯.

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾ ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਅਨਾਧ੍ਯਾਨਾਦਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨੈਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਜ੍ਞਿਤਂ ਯਤ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ।

ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਭਵੇਦਿਹ। ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਕृਮਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ਸਂਸੇਕਾਦ੍ਯੇषੁ ਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੩੯.

ਇੱਥੇ ਸਥਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਨਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸੇਕਜਾਨਾਮ੍ਭਾਗੇਨ ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਸਮ੍ਮਿਤਾਃ। ਔਦਕਾ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਜੋ ਜੀਵ ਨਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਭਾਗੇਨ ਸਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਲਿਲੌਕਸਾਮ੍ । ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਲੌਕਿਕਾਸ੍ਤੇ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩੯.

ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨੋ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪੰਛੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਭਵੇਤ੍। ਪਸ਼ਵਸ੍ਤਤ੍ਸਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਲੌਕਿਕਾਸ੍ਤੁ ਚਤੁष੍ਪਦਾਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਓ; ਉਤਨਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮੰਨੋ।

ਚਤੁष੍ਪਦਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਸਂਮਤਾਃ । ਭਾਗੇਨ ਦ੍ਵਿਪਦਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਲੌਕਿਕੇऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩੯.

ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੁਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗੋ ਭਾਗੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਪੁਨਃ। ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾਸ੍ਤੇਨ ਭਾਗੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਮ੍ਮਿਤਾਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੯.

ਦੁਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਭਾਗੇਨ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕੇਭ੍ਯੋ ਦਿਵਙ੍ਗਤਾਃ। ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗੋ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਭਵੇਦ੍ਦਿਵਿ। ਸਂਮਿਤਾਸ੍ਤੇਨ ਭਾਗੇਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਤਾਵਦੇਵ ਹਿ ।। ੩੯.

ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ; ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗੋਪਪਾਦਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨਵਾਸਿਨਃ। ਪਤਿਤਾ ਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਯੇ। ਰੌਰਵੇ ਤਾਮਸੇ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ।। ੩੯.

ਜਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਾਪੀ ਤੇ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਹੈ।

ਵੇਦਨਾਕਟੁਕਾਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਯਾਤਨਾ ਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਾਃ। ਉष੍ਣਸ੍ਤੁ ਰੌਰਵੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੇਜੋ ਘੋਰਰਸਾਤ੍ਮਕਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਖੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਅੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਗਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਘਨਾਤ੍ਮਿਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਸਤਤਂ ਤਪਃ। ਏਵਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾ ਨਰਾਃ ।। ੩੯.

ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਘਣ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ।

ਏषਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਕृਤਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਈਸ਼੍ਵਰੇਣ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ। ਗਣਨਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੈषਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਮਾਨੁषੀ ।। ੩੯.

ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਆਪੋ-ਆਪ ਬਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ, ਇਉਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਈ ਹੈ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ। ਮਹੋ ਜਨਸ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਭੂਤੋ ਭਾਵ੍ਯੋ ਭਵਸ੍ਤਥਾ। ਉਕ੍ਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਲੋਕਾ ਲੋਕਾਨਾਮਨ੍ਤਰੇਣ ਚ। ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਞ੍ਚ ਯਾਦृਗ੍ਵੈ ਤਨ੍ਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਤਥਮ੍ ।। ੩੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਮਹੱਤ, ਜਨ, ਤਪ, ਸਤ, ਪੁਰਾਣਾ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ; ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ऋषੀਣਾਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍। ਸ ਵਾਯੁਰ੍ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥ ਇਦਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਵਾਚ ਹ ।। ੩੯.੨੧੦ ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਰ੍ਕੇਣ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੋਗਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਤਪਸਾ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੯.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਵਾਯੂ ਜੀ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਆਖਿਆ: ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ, ਜੋਗ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਯਃ। ਵ੍ਯਪੇਤਸ਼ੋਕਾ ਵਿਰਜਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਵਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੩੯.

ਰਿਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕ ਬੁੱਧਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮਵਾਸੀ ਹਨ।

ਅਕ੍ਸ਼ਯਾਃ ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇ ਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਃ। ऋषੀਣਾਂ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਨਾਂ ਤੈਰ੍ਯਥਾਦ੍ਦृਤਮੀਸ਼੍ਵਰੈਃ ।। ੩੯.

ਜੋਗੀ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਝ ਹੀ ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।

ਯਥਾ ਚੈਵ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਨ੍ਤਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵਤਾ। ਅਨਹ੍ਯਸਤ੍ਕृਤਾਰ੍ਥਾਨਾਮਾਲਯਂ ਚੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਯਤ੍ ।। ੩੯.

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਪੂਰੇ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ ।। ੩੯.

ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਪਰਮਾਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸਰਵ-ਸੱਤਾ, ਤਪ, ਸਚ, ਮਾਫੀ ਅਤੇ ਡਿੱਠ-ਮੱਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਦ੍ਰष੍ਟृਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਧਿष੍ਠਾਨਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਅਵ੍ਯਯਾਨਿ ਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰੇ ।। ੩੯.

ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਅਟੱਲ ਗੁਣ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵਿਬੁਤ੍ਵਾਤ੍ਖਲੁ ਯੋਗਾਗ੍ਨਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨੁਗ੍ਰਹੇਰਤਃ। ਸ ਲੋਕਵਿਗ੍ਰਹੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਾਹਾਯ੍ਯਮੁਪਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਧ੍ਰੁਵਮਵ੍ਯਗ੍ਰਮष੍ਟਮਨ੍ਤ੍ਵੌਪਸਰ੍ਗਿਕਮ੍। ਤਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਮਾਯਾਮਯਂ ਪਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਅਖੰਡ, ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ ਅੱਠਵਾਂ ਤੱਤ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੌਕਾ-ਵਾਰ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਮਾਯਯਾ ਕृਤਮਾਚष੍ਟੇ ਮਾਯੀ ਦੇਵੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਦੇਵਾਨਾਮੁਪਸਂਹਾਰਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ। ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੈਵ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਯੁਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਵੈਯੋਜਨੈਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਫਸੀਲ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ, ਕੁੱਲ ਤੇਰਾਂ ਕਰੋੜ, ਦਸ ਨਿਉਤ ਤੇ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਹਨ।

ਏਕਯੋਜਨਕੋਟੀ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਭਾਗਵਤਾਣ੍ਡਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਤ੍ਪਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅੰਡ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਨਿਉਤ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏषੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਗਪ੍ਰਚਾਰਸ੍ਤੁ ਗਤ੍ਯਨ੍ਤਞ੍ਚ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਪਰਿਸਂਖ੍ਯੇਯਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੀ ਚਲਣ ਦਾ ਅੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਣਗਿਣਤ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।