ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਤ੍ਰੈਰਧ੍ਯਾਪਿਤਾ ਯੇ ਚ ਪੁਤ੍ਰੈਰਾਜ੍ਞਾਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਤੇਸਰ੍ਵੇ ਨਰਕਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਯਤਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਵਭੋਜਨੇ ।। ੩੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੂਦ੍ਧਾਨਿ ਕ੍ਰੋਧਹਰ੍षਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ। ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰਯਗਾਮਿਨਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਸਿਤੋ ਘੋਰ ਉष੍ਣਾਤ੍ਮਾ ਰੌਰਵੋ ਮਹਾਨ੍। ਸੁਦਾਰੁਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤਪਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਠੰਢਾ ਨਰਕ 'ਰੌਰਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਠੰਢਾ ਨਰਕ 'ਤਪ' ਹੈ।

ਏਵਮਾਦਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਭੂਮੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ਸਪ੍ਤੈਵ ਨਰਕਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਤ ਨਰਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਧਰ੍ਮਸੂਨਵਸ੍ਤੇ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਧਤਾਮਿਸ੍ਰਕਾਦਯਃ। ਰੌਰਵਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਹਾ ਰੌਰਵ ਏਵ ਚ ।। ੩੯.

'ਅਧਰਮ' ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—'ਅੰਧਤਾਮਿਸਰ' ਆਦਿਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਰੌਰਵ' ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਮਹਾਰੌਰਵ' ਵੀ।

ਅਸ੍ਯਾਧਃ ਪੁਨਰਪ੍ਯਨ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਪ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤृਤੀਯਃ ਕਾਲਸੂਤ੍ਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਹਵਿਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਠੰਢ ਤੇ ਤਪਦੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਕਾਲਸੂਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਵੀਚੀ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਲੋਹਪृष੍ਠਸ੍ਤਮਸ੍ਤੇषਾਮਵਿਧੇਯਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮਃ ।। ੩੯.

ਚੌਥਾ ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਅਵੀਚੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਲੋਹਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਅਵਿਧੇਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਘੋਰਤ੍ਵਾਦ੍ਰੌਰਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਾਮ੍ਭਕੋ ਦਹਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸੁਦਾਰੁਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤਪੋऽਧਮਃ ।। ੩੯.

ਭਿਆਨਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰੌਰਵ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਭਕਾ ਤਪਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੁਦਾਰੁਣ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਲਕਾ ਤਪ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪੋ ਨਿਕृਨ੍ਤਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕਾਲਸੂਤ੍ਰੇਤਿ ਦਾਰੁਣਃ। ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਦਾਰੁਣਃ ।। ੩੯.

ਇੱਕ ਸੱਪ ਨਿਕ੍ਰੰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲਸੂਤਰ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਭਟਕਣਾ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।

ਅਵੀਚਿਰ੍ਦਾਰੁਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸਂਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਸਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਦਾਰੁਣੋ ਲੋਹਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਣਾਚ੍ਚ ਸਃ ।। ੩੯.

ਅਵੀਚੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਹਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾਭੂਤੋ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਵਿਧਿਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪੀਡਬਨ੍ਧਵਧਾਸਙ੍ਗਾਦਪ੍ਰਤੀਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਹੋ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ, ਬੰਨ੍ਹ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸੈਲਮਿਤਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੁਃਖੋਤ੍ਕਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਲੋਕੈਃ ਸਮਾਵੇਤੌ ਨਿਰਾਲੋਕੌ ਚ ਤਾਵੁਭੌ। ਕੂਟਾਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਮਾਣੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੀ ਮੂਤ੍ਰਨਾਯਕਃ ।। ੩੯.

ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਭੋਗਸਮਰ੍ਥੈਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ। ਦੁਃਖ ਪ੍ਰਕਰ੍षਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਭੋਗ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਾਤਨਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯੇਯਾ ਨਾਰਕਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੁਃਖੋਤ੍ਕਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵੀ ਆਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਸ਼ੇषੇ ਗਤੇ ਤਤਃ। ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਨਾਰਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ। ਉਪਭੋਗਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੌਪਪਤ੍ਤਿਕਕਰ੍ਮਤਃ ।। ੩੯.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਗ ਲਈ ਜਨਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਰਕਾਨ੍ਦੇਵਾ ਹ੍ਯਧੋਵਕ੍ਰਾਨ੍ ਹ੍ਯਧੋਗਤਾਨ੍। ਨਾਰਕਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਧੋ ਮੁਖਾਨ੍ ।। ੩੯.

ਦੇਵਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਅਨਗ੍ਰਮੂਲਤਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਰਣਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧੋਭਾਵੋ ਲੋਕਾਲੋਕੇ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਾਰਣ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਲੋਕ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ।

ਏषਾ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ ਸਂਜ੍ਞਾ ਲੋਕਾਲੋਕੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਅਥਾਬ੍ਰੁਵਨ੍ਪੁਨਰ੍ਵਾਯੁਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸਤ੍ਰਿਣਸ੍ਤਦਾ ।। ੩੯.

ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਨਾਂ ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਲੋਕਾਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਸਂਸਾਰੇ ਸਂਸਰਨ੍ਤੀਹ ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍ ।। ੩੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—

ਸਹ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਤਤਃ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ऋषੀਣਾਂ ਤਦ੍ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੩੯.

ਸਾਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਕਥਞ੍ਚਨ। ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਂਕੀਰ੍ਣਾ ਹ੍ਯਪ੍ਯੂਹੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਗਣਨਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੈषਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਣਆਰੰਭ ਤੇ ਅਣਅੰਤ ਹਨ, ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਵੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨ ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਵੈ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੁਮਤੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਾਧਿਪਃ ।। ੩੯.

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾ ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਅਨਾਧ੍ਯਾਨਾਦਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨੈਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਜ੍ਞਿਤਂ ਯਤ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ।

ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਭਵੇਦਿਹ। ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਕृਮਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ਸਂਸੇਕਾਦ੍ਯੇषੁ ਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੩੯.

ਇੱਥੇ ਸਥਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਨਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸੇਕਜਾਨਾਮ੍ਭਾਗੇਨ ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਸਮ੍ਮਿਤਾਃ। ਔਦਕਾ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਜੋ ਜੀਵ ਨਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰੇਣੈਵ ਭਾਗੇਨ ਸਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਲਿਲੌਕਸਾਮ੍ । ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਲੌਕਿਕਾਸ੍ਤੇ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩੯.

ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨੋ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪੰਛੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਤਮੋ ਭਾਗਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਭਵੇਤ੍। ਪਸ਼ਵਸ੍ਤਤ੍ਸਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਲੌਕਿਕਾਸ੍ਤੁ ਚਤੁष੍ਪਦਾਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਓ; ਉਤਨਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮੰਨੋ।