ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਨਿ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਮਾਰ੍ਜਾਰਾਨ੍ਸੂਕਰਾਂਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍। ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚ ਮृਗਾਞ੍ਛਾਗਾਨ੍ਸੋऽਪ੍ਯੇਨਂ ਨਰਕਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੩੯.

ਜੋ ਕੋਈ ਕੁੱਕੜ, ਬਿੱਲੀ, ਸੂਰ, ਪੰਛੀ, ਹਿਰਣ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਜੀਵਿਕੋ ਮਾਹਿषਕਸ੍ਤਥਾ ਚਕ੍ਰਧ੍ਵਜੀ ਚ ਯਃ। ਰਙ੍ਗੋਪਜੀਵਿਕੋ ਵਿਪ੍ਰਃ ਸ਼ਾਕੁਨਿਗ੍ਰਾਮ ਯਾਜਕਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਮੱਝਾਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਹੈ—

ਅਗਾਰਦਾਹੀ ਗਰਦਃ ਕੁਣ੍ਡਾਸ਼ੀ ਸੋਮਵਿਕ੍ਰਯੀ। ਸੁਰਾਪੋ ਮਾਂਸਭਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਚ ਪਸ਼ੁਘਾਤਕਃ ।। ੩੯.

ਘਰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਖੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ—

ਵਿਸ਼(ਸ਼੍ਵ)ਸ੍ਤਾ ਮਹਿषਾਦੀਨਾਂ ਮृਗ ਹਨ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਪਰ੍ਵਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸੂਚੀ ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤ੍ਰਘਾਤਕਃ। ਰੁਧਿਰਾਨ੍ਧੇ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਏਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਜਲਾਦ, ਮੱਝ ਆਦਿਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸਿਕਾਰੀ, ਢੋਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੂਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ 'ਰੁਧਿਰਾਂਧ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਉਪਵਿष੍ਟਮੇਕਪਙ੍ਕ੍ਤ੍ਯਾਂ ਵਿषਮਂ ਭੋਜਯਨ੍ਤਿ ਯੇ। ਪਤਨ੍ਤਿ ਨਰਕੇ ਘੋਰੇ ਵਿਙ੍‌ਭੁਜੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਖਾਣਾ ਵੰਡਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਧ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ 'ਵਿੰਗਭੁਜ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਮृषਾਵਾਦੀ ਨਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰੋਸ਼ਕੋऽਸ਼ੁਭਃ। ਪਤੇਤ੍ਤੁ ਨਰਕੇ ਘੋਰੋ ਮੂਤ੍ਰਾਕੀਰ੍ਣੇ ਸ ਪਾਪਕृਤ੍ ।। ੩੯.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਭਿਆਨਕ ਪਿਸਾਬ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧੁਗ੍ਰਾਹਾਬਿਹਨ੍ਤਾਰੋ ਯਨ੍ਤਿ ਵੈਤਰਣੀਂ ਨਰਾਃ। ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਭਗ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਛੱਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਗਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਸੁੱਚਤਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਵੈਤਰਨੀ' ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰੋਧਨਾ ਦੁਃਖਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਹਕਾਃ ਕृष੍ਟਗਾਮਿਨਃ। ਅਸਿ ਪਤ੍ਰਵਨੇ ਛੇਦੀ ਤਥਾ ਹ੍ਯੌਰਭ੍ਰਿਕਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਕਰ੍ਤ੍ਤਨੈਸ਼੍ਚ ਨਿਕृष੍ਯਨ੍ਤੇ ਮृਗਵ੍ਯਾਧਾਃ ਸੁਦਾਰੁਣੈਃ ।। ੩੯.

ਕ੍ਰੋਧੀ, ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਗਲਤ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੋਰ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲੇ ਕੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਸ਼੍ਰਮਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸਿਤਾ ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੇ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵੈ। ਭੌਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਯਾਮ ਸ਼ਬਲੈਰਯਸ੍ਤੁਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਵਾਯਸੈਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚੁੰਚ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਂਵਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਜ੍ਯਾਯਾਂ ਵ੍ਰਤਮਾਲੋਪਾਤ੍ਸਨ੍ਦਂਸ਼ੇ ਨਰਕੇ ਪਤੇਤ੍। ਸ੍ਕਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵ੍ਰਤਿਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਃ ।। ੩੯.

ਜੇ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਸਮੇਂ ਵਰਤ ਤੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸੰਦੰਸ਼' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੁੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁਤ੍ਰੈਰਧ੍ਯਾਪਿਤਾ ਯੇ ਚ ਪੁਤ੍ਰੈਰਾਜ੍ਞਾਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਤੇਸਰ੍ਵੇ ਨਰਕਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਯਤਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਵਭੋਜਨੇ ।। ੩੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੂਦ੍ਧਾਨਿ ਕ੍ਰੋਧਹਰ੍षਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ। ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰਯਗਾਮਿਨਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਸਿਤੋ ਘੋਰ ਉष੍ਣਾਤ੍ਮਾ ਰੌਰਵੋ ਮਹਾਨ੍। ਸੁਦਾਰੁਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤਪਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਠੰਢਾ ਨਰਕ 'ਰੌਰਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਠੰਢਾ ਨਰਕ 'ਤਪ' ਹੈ।

ਏਵਮਾਦਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਭੂਮੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ਸਪ੍ਤੈਵ ਨਰਕਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਤ ਨਰਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਧਰ੍ਮਸੂਨਵਸ੍ਤੇ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਧਤਾਮਿਸ੍ਰਕਾਦਯਃ। ਰੌਰਵਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਹਾ ਰੌਰਵ ਏਵ ਚ ।। ੩੯.

'ਅਧਰਮ' ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—'ਅੰਧਤਾਮਿਸਰ' ਆਦਿਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਰੌਰਵ' ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਮਹਾਰੌਰਵ' ਵੀ।

ਅਸ੍ਯਾਧਃ ਪੁਨਰਪ੍ਯਨ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਪ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤृਤੀਯਃ ਕਾਲਸੂਤ੍ਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਹਵਿਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਠੰਢ ਤੇ ਤਪਦੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਕਾਲਸੂਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਵੀਚੀ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਲੋਹਪृष੍ਠਸ੍ਤਮਸ੍ਤੇषਾਮਵਿਧੇਯਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮਃ ।। ੩੯.

ਚੌਥਾ ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਅਵੀਚੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਲੋਹਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਅਵਿਧੇਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਘੋਰਤ੍ਵਾਦ੍ਰੌਰਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਾਮ੍ਭਕੋ ਦਹਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸੁਦਾਰੁਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤਪੋऽਧਮਃ ।। ੩੯.

ਭਿਆਨਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰੌਰਵ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਭਕਾ ਤਪਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੁਦਾਰੁਣ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਲਕਾ ਤਪ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪੋ ਨਿਕृਨ੍ਤਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕਾਲਸੂਤ੍ਰੇਤਿ ਦਾਰੁਣਃ। ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਦਾਰੁਣਃ ।। ੩੯.

ਇੱਕ ਸੱਪ ਨਿਕ੍ਰੰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲਸੂਤਰ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਭਟਕਣਾ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।

ਅਵੀਚਿਰ੍ਦਾਰੁਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸਂਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਸਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਦਾਰੁਣੋ ਲੋਹਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਣਾਚ੍ਚ ਸਃ ।। ੩੯.

ਅਵੀਚੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਹਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾਭੂਤੋ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਵਿਧਿਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪੀਡਬਨ੍ਧਵਧਾਸਙ੍ਗਾਦਪ੍ਰਤੀਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਹੋ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ, ਬੰਨ੍ਹ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸੈਲਮਿਤਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੁਃਖੋਤ੍ਕਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਲੋਕੈਃ ਸਮਾਵੇਤੌ ਨਿਰਾਲੋਕੌ ਚ ਤਾਵੁਭੌ। ਕੂਟਾਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਮਾਣੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੀ ਮੂਤ੍ਰਨਾਯਕਃ ।। ੩੯.

ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਭੋਗਸਮਰ੍ਥੈਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ। ਦੁਃਖ ਪ੍ਰਕਰ੍षਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਭੋਗ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਾਤਨਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯੇਯਾ ਨਾਰਕਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੁਃਖੋਤ੍ਕਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵੀ ਆਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਸ਼ੇषੇ ਗਤੇ ਤਤਃ। ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਨਾਰਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ। ਉਪਭੋਗਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੌਪਪਤ੍ਤਿਕਕਰ੍ਮਤਃ ।। ੩੯.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਗ ਲਈ ਜਨਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਰਕਾਨ੍ਦੇਵਾ ਹ੍ਯਧੋਵਕ੍ਰਾਨ੍ ਹ੍ਯਧੋਗਤਾਨ੍। ਨਾਰਕਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਧੋ ਮੁਖਾਨ੍ ।। ੩੯.

ਦੇਵਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਅਨਗ੍ਰਮੂਲਤਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਰਣਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧੋਭਾਵੋ ਲੋਕਾਲੋਕੇ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਾਰਣ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਲੋਕ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ।