ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਸ੍ਤਥੋਦਾਨਃ ਸਮਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ। ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ; ਫਿਰ ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਛੂਹ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵੁਦਾਨਸ਼੍ਚ ਸਮਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ। ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਤੁषਿਤਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਾਨਿ ਹ ।। ੫.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ — ਇਹ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਵਸੋਸ੍ਤੁ ਵਸਵਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਨੁਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਧਰੋ ਧ੍ਰੁਵਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਆਪਸ਼੍ਚੈਵਾਨਲੋऽਨਿਲਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਸਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋऽष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫.

ਵਸੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਸੁ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮਾ, ਆਪ, ਅਨਲ, ਅਨਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਉਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ — ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੁ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।

ਧਰਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਦ੍ਰਵਿਣੋ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਹਸ੍ਤਥਾ। ਧ੍ਰੁਵਪੁਤ੍ਰੋ ਭਵੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਾਲੋ ਲੋਕਪ੍ਰਕਾਲਨਃ ।। ੫.

ਧਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਹ ਵੀ। ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰਕ ਹੈ।

ਸੋਮਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਰ੍ਚਾ ਬੁਧਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਬੋਧਨਃ। ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਂ ਤੌ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੌ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੌ ।। ੫.

ਸੋਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਵਰਚਾ ਤੇ ਬੁਧ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।

ਧਾਰੋਰ੍ਮਿਕਲਿਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਃ ਸੁਤਾਃ। ਆਪਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਵੈਤਣ੍ਡ੍ਯਃ ਸ਼ਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫.

ਧਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਕਲਿਲਾ ਹਨ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡਯਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵੀ ਹਨ।

ਸ੍ਕਨ੍ਦਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞੇ ਪਾਦੇਨ ਤੇਜਸਃ। ਅਗ੍ਨਿਪੁਤ੍ਰਃ ਕੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਸ਼ਰਸ੍ਤਮ੍ਬੇ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖੋ ਵਿਸ਼ਖਸ਼੍ਚ ਨੈਗਮੇਯਸ਼੍ਚ ਪृष੍ਠਜਾਃ ।। ੫.

ਸਕੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰਾ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਨੈਗਮੇਯਾ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ।

ਅਨਿਲਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਮਨੋਜਵਃ। ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਗਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰਾਵਨਿਲਸ੍ਯ ਚ ।। ੫.

ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੋਜਵ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਅਵਿਜ਼ਾਤਗਤੀ ਤੇ ਮਨੋਜਵ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ੍ਯ ਵਿਦੁਃ ਪੁਤ੍ਰ ऋषਿਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਤੁ ਦੇਵਲਃ। ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰੌ ਦੇਵਲਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਨ੍ਤੌ ਮਨੀषਿਣੌ ।। ੫.

ਪ੍ਰਤਿਉਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲਾ ਹੈ। ਦੇਵਲਾ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਕ੍ਸ਼ਮਾਵੰਤ ਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ, ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਹਨ।

ਬृਹਸ੍ਪਤੇਸ੍ਤੁ ਭਗਿਨੀ ਵਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀ। ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਾ ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮਸਕ੍ਤਾ ਵਿਚਰਤ੍ਯੁਤ ।। ੫.

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਇਕ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਛੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਸਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਮष੍ਟਮਸ੍ਯ ਹ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਸੁਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਜਾਤਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੫.

ਪ੍ਰਭਾਸ, ਜੋ ਅੱਠਵਾਂ ਵਸੁ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਞ੍ਚ ਵਰ੍ਦ੍ਧਕਿਃ। ਭੂषਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕਾਰਯਿਤਾ ਚ ਸਃ ।। ੫.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਞ੍ਚ ਵਿਮਾਨਾਨਿ ਦੈਵਤਾਨਾਂ ਕਰੋਤਿ ਸਃ। ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਨਃ ।। ੫.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰੀਗਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਯਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਦਸ਼ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ। ਕ੍ਰਤੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰਵਃ ਸਤ੍ਯਃ ਕਾਲਃ ਕਾਮੋ ਧੁਨਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਜੋ ਦਸ ਹਨ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਰਵ, ਸਤ੍ਯ, ਕਾਲ, ਕਾਮ ਤੇ ਧੁਨੀ।

ਕੁਰੁਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਰੋਚਮਾਨਸ਼੍ਚ ਤੇ ਦਸ਼। ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੫.

ਕੁਰੂਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਵਾਨ ਤੇ ਰੋਚਮਾਨ — ਇਹ ਦਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ।

ਮਰੁਤ੍ਵਤ੍ਯਾਂ ਮਰੁਤ੍ਵਨ੍ਤੋ ਭਾਨਵੋ ਭਾਨੁਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਂ ਘੋषਂ ਲਮ੍ਬਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ ।। ੫.

ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਭਾਨਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਜੰਮੇ, ਤੇ ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ ਜੰਮਿਆ।

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਯਾਨ੍ਤੁ ਸਂਜਜ੍ਞੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਚ। ਨਾਗਵੀਥ੍ਯਸ੍ਤੁ ਜਾਮ੍ਯਾਞ੍ਚ ਪਥਤ੍ਰਯਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੫.

ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੰਕਲਪ ਜੰਮਿਆ। ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੀ ਜਾਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੰਮੇ।

ਪृਥਿਵੀਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਮਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਏष ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।। ੫.

ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਿਥ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਤਿਭਿਃ ਸਹ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ। ਨਾਮਤਃ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਚੰਗੀ ਨੀਤ ਵਾਲੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਸਤਃ। ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਦਸ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ, ਸਾਰੇ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਕਲਾਨਾਨ੍ਤੁ षਟ੍‌ਸ਼ਤੀਤ੍ਯਧਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਰਵੇਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਰ੍ਵੇषੁ ऋਤੁਮਿਚ੍ਛਤਃ ।। ੫.

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਮਝੇ।

ਤਤੋ ਵੇਦਵਿਦਸ਼੍ਚੈਤਾਂ ਤਿਥਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਅਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਕਾਲੇषੁ ਯੋਜ੍ਯਃ ਸ ਪਿਤृਦਾਨਤਃ ।। ੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਤਿਥੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ ਲਈ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੌਦ੍ਰਃ ਸਾਰ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਮੈਤ੍ਰਃ ਪਿਣ੍ਡ੍ਯਵਾਸਵ ਏਵ ਚ। ਆਪ੍ਯੋऽਥ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੫.

ਰੌਦ੍ਰ, ਸਾਰਵ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿੰਡਿਆਵਾਸਵ, ਆਪ੍ਯ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਐਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿऋਤਿਸ੍ਤਥਾ। ਵਾਰੁਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾਰ੍ਯਮ੍ਣੋ ਭਾਗਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਿਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੫.

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ, ਇੰਦ੍ਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਾਰੁਣ, ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ — ਇਹ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਏਤੇ ਦਿਨਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵਾਕਰਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ। ਸ਼ਙ੍ਕੁਚ੍ਛਾਯਾਨਿਸ਼ੇषੇਣ ਵੋਦੇਤਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫.

ਇਹ ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮਾਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਜਾਸ੍ਤਥਾਹਿਰ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੂषਾ ਹਿ ਯਮਦੇਵਤਾਃ। ਆਗ੍ਨੇਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫.

ਅਜਾ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ, ਪੂਸ਼ਾ, ਯਮ, ਅਗਨਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ — ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤਥਾਦਿਤ੍ਯੋ ਬਾਰ੍ਹਸ੍ਪਤ੍ਯੋऽਥ ਵੈष੍ਣਵਃ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੋऽਥ ਤਥਾ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੋ ਵਾਯਵ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਗ੍ਰਹਃ ।। ੫.

ਬ੍ਰਹਮਸੌਮ੍ਯ, ਆਦਿੱਤ, ਬਾਰਹਸਪਤ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤਵਾਸ਼੍ਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।

ਏਕਰਾਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰਮੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਇਨ੍ਦੋਰ੍ਗਤ੍ਯੁਦਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਾਲਿਕਾਃ ਪਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ। ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਿਗਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫.

ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਉਗਣ ਤੋਂ ਨਾਲਿਕਾ ਤੇ ਪਾਡਿਕਾ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਿਹਿਤਾਨਿ ਚ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰਮਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫.

ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ — ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਮੱਧਲਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ।