ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਵਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਰਤ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੩੯.

ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਵਿਤਸਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਕ ਰਤਨੀ ਇਕਵੀਹ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਮਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਤੁ। ਕਿष੍ਕੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਃ ।। ੩੯.

ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਞ੍ਚੈਵ ਧਨੁਰਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਏਤਦ੍ਗਵ੍ਯੂਤਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਾਦਾਨਾਂ ਧਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨੁਸ਼ ਛਿਆਣਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਵਯੂਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿਚ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਯੁਗਂ ਨਾਲੀ ਤੁਲ੍ਯਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਥਾਙ੍ਗੁਲੈਃ। ਧਨੁषਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਨਲ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੯.

ਧਨੁਸ਼, ਲੱਕੜੀ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਨਲੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਇਕ ਨਲਵਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਗਵ੍ਯੂਤਿਰੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ। ਅष੍ਟੌ ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਨ੍ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੯.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਵਯੂਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਧਨੁषਾ ਚੈਵ ਯੋਜਨਂ ਤੁ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ। ਏਤਤ੍ਸਹਸ੍ਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਕ੍ਰਕ੍ਰੋਸ਼ਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੯.

ਇਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਜਾਣੋ।

ਯੋਜਨਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਸਂਖ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ। ਏਤੇਨ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਨਾਪੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਯੋਜਨ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸੁਣੋ।

ਮਹੀਤਲਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਦਿਵਾਕਰਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਤਾਵਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ।। ੩੯.

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਚੰਨ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਾਤ੍। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੩੯.

ਚੰਨ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਤਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤੋ ਮੇਰੁਰ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਿਤਂ ਪੁਨਃ। ਗ੍ਰਹਾਨ੍ਤਰਮਥੈਕੈਕਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਰ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਗ੍ਰਹਿ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚਰਤੇ ਬੁਧਃ। ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚਰਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਲੋਹਿਤਃ ।। ੩੯.

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬੁਧ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਹੈ।

ਤਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ऋषਿਭਿਸ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

ਯੋऽਸੌ ਤਾਰਾਮਯੇ ਦਿਵ੍ਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਕੇ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰੋऽਸੌ ਮੇਢਿਭੂਤੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ ।। ੩੯.

ਉਹ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਮਕਦੇ ਅਸਮਾਨੀ ਰਥ ਵਿਚ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੈष ਉਤ੍ਸੇਧੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋ ਯੋਜਨੈਰ੍ਮਯਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਦੇਵਾਨਾਮਿਜ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰੈਵ ਲੌਕਿਕੀ ।। ੩੯.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿਚ, ਇਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੋਕੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇਭ੍ਯ ਇਜ੍ਯਾ ਤੁ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੇਵਯੋਨੀਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤੁਃ ਸਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੇਤਦ੍ਵਯਾਖ੍ਯਾਤਮਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਧ੍ਰੁਵਾ ਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕੋ ਯਸ੍ਮਿਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ। ਏਕਯੋਜਨਕੋਟੀ ਸਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣੋ: ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦੂਰ।

ਦ੍ਵੇ ਕੋਟ੍ਯੌ ਤੁ ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਦ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ। ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੯.

ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਦੋ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ, ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਤਪਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਵੈਰਾਜਾ ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਦੇਵਾ ਭੂਤਦਾਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉੱਤੇ ਤਪੋਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

षਡ੍ਗੁਣਨ੍ਤੁ ਤਪੋਲੋਕਾਤ੍ਸਤ੍ਯਲੋਕਾਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਅਪੁਨਰ੍ਮਾਰਕਾਮਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਤਪੋ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਛੇ ਗੁਣਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ ਜੀਵ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਚ੍ਯਵਤੇ ਭੂਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸ ਉਪਾਸਤੇ । ਏਕਕੋਟਿਰ੍ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੯.

ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਭਾਗਸ੍ਤਤੋऽਣ੍ਡਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਤ੍ਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਚਤੁਰਸ਼੍ਚੈਵ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਯੁਤਾਃ ਪਞ੍ਚषष੍ਟਿ ਚ ।। ੩੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅੰਡ ਦਾ ਉੱਤਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਸੌ ਪੈਂਸਠ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਏषੋऽਰ੍ਦ੍ਧਂਸ਼ਪ੍ਰਚਾਰੋऽਸ੍ਯ ਗਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਧ੍ਰਵਾਗ੍ਰਮੇਤਦ੍ਵਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਦ੍ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੰਤ ਗਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਅਗ੍ਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਅੰਤ, ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਥੇ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਅਧੋਗਤੀਨਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਕਲ੍ਪਨਾਮ੍। ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਘੋਰਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਥੱਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਰਕੋ ਰੌਰਵੋ ਰੋਧਃ ਸੂਕਰਸ੍ਤਾਲ ਏਵ ਚ। ਤਪ੍ਤਕੁਮ੍ਭੋ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਃ ਸ਼ਬਲੋऽਥ ਵਿਮੋਚਨਃ ।। ੩੯.

ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਰੌਰਵ, ਰੋਧ, ਸੂਕਰ, ਤਾਲ, ਤਪਤ ਕੁੰਭ, ਮਹਾਜਵਾਲਾ, ਸ਼ਬਲ ਤੇ ਵਿਮੋਚਨ।

ਕृਮੀ ਚ ਕृਮਿਭਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਲਾਲਾਭਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਸ਼ਂਸਨਃ । ਅਧਃਸ਼ਿਰਾਃ ਪੂਯਵਹੋ ਰੁਧਿਰਾਨ੍ਧਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੩੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿ, ਕ੍ਰਿਮਿ ਭੱਖ, ਲਾਲਾ ਭੱਖ, ਵਿਸ਼ੰਸਨ, ਅਧਸ਼ਿਰਾ, ਪੂਯ ਵਹ, ਤੇ ਰੁਧਿਰ ਅੰਧ ਵੀ ਹਨ।

ਤਥਾ ਵੈਤਰਣਂ ਕृष੍ਣਮਸਿਪਤ੍ਰਵਨਂ ਤਥਾ। ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੋ ਮਹਾਘੋਰਃ ਸਂਦਂਸ਼ੋऽਥ ਸ਼੍ਵਭੋਜਨਃ ।।੩੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਤਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਸੀ ਪੱਤਰ ਵਨ, ਅਗਨੀ ਜਵਾਲਾ, ਮਹਾ ਘੋਰਾ, ਸੰਦੰਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਵ ਭੋਜਨ ਨਰਕ ਵੀ ਹਨ।

ਤਮਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਸੂਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਲੋਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਿਜਸ੍ਤਥਾ। ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠੋऽਥ ਵੀਚ੍ਯਸ਼੍ਵਨਰਕਾ ਹ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ।। ੩੯.

ਤਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੂਤਰ, ਲੋਹਾ, ਅਸੀਜ, ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਵੀਚਯ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਨਰਕ ਵੀ ਹਨ।

ਤਾਮਸਾ ਨਰਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਯਮਸ੍ਯ ਵਿषਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਯੇषੁ ਦੁष੍ਕृਤਕਰ੍ਮਾਣਃ ਪਤਨ੍ਤੀਹ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ।। ੩੯.੧੫੦ ਭੂਮੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਰੌਰਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਰੌਰਵੇ ਕੂਟਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਤੁ ਮਿਥ੍ਯਾ ਯਸ਼੍ਚਾਭਿਸ਼ਂਸਤਿ। ਕ੍ਰੂਰਗ੍ਰਹੇ ਪਕ੍ਸ਼ਵਾਦੀ ਹ੍ਯਸਤ੍ਯਃ ਪਤਤੇ ਨਰਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਯਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।