ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰ੍ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭਗਵਨ੍ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਃ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ: 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?'

ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਾਧਨਂ ਯੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਪਰੀਮਾਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।। ੩੯.

ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਯੋਜਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਯੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤੇ ਕੋਸ ਦੀ ਮਾਪ ਕਿੰਨੀ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਵਿਨੀਤਵਾਕ੍। ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਏਤਦ੍ਵੋऽਹਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਗੋ ਵੈ ਮਹਾਸ੍ਥੂਲੋ ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਥੋਸ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ੈਵ ਮਹਤਾਂ ਭਾਗਾ ਭੂਤਾਦਿਃ ਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਦਸ਼ਭਾਗਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਾਦਿਃ ਪਰਮਾਣੁਕਃ ।। ੩੯.

ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਡੇ ਦੇ, ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਥੋਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵਧ ਕੇ, ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਪਰਮਾਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰਮਾਣੁਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਤੁ ਬਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਯਦਭੇਦ੍ਯਤਮਂ ਲੋਕੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਮਾਣੁ ਤਤ੍ ।। ੩੯.

ਪਰਮਾਣੂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਣੋ।

ਜਾਲਾਨ੍ਤਰਗਤਂ ਭਾਨੋਰ੍ਯਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਜਃ। ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੯.

ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਿਚ ਜੋ ਬਾਰੀਕ ਧੂੜ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਸਮਵਾਯੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਰਜ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਪਰਮਾਣੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਦਮਾ ਦੇ ਰੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਸ਼੍ਚ ਯੇऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਰਥਰੇਣੁਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤੇऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਸਮਵਾਯਸ੍ਥਾ ਬਾਲਾਗ੍ਰਂ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਂ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੯.

ਅੱਠ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਥਰੇਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਅੱਠ ਰਥਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਲ ਦਾ ਸਿਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਾਗ੍ਰਾਣ੍ਯष੍ਟ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੂਕਾ ਤਚ੍ਚਾष੍ਟਕਂ ਭਵੇਤ੍। ਯੂਕਾष੍ਟਕਂ ਯਵਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਙ੍ਗੁਲਨ੍ਤੁ ਯਵਾष੍ਟਕਮ੍ ।। ੩੯.

ਅੱਠ ਵਾਲ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਲਿਕਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅੱਠ ਲਿਕਸ਼ਾ ਨਾਲ ਇਕ ਯੂਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਯੂਕਾ ਨਾਲ ਇਕ ਜੌ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਠ ਜੌ ਨਾਲ ਇਕ ਅੰਗੁਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਵਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਰਤ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੩੯.

ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਵਿਤਸਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਕ ਰਤਨੀ ਇਕਵੀਹ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਮਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਤੁ। ਕਿष੍ਕੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਃ ।। ੩੯.

ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਞ੍ਚੈਵ ਧਨੁਰਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਏਤਦ੍ਗਵ੍ਯੂਤਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਾਦਾਨਾਂ ਧਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨੁਸ਼ ਛਿਆਣਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਵਯੂਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿਚ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਯੁਗਂ ਨਾਲੀ ਤੁਲ੍ਯਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਥਾਙ੍ਗੁਲੈਃ। ਧਨੁषਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਨਲ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੯.

ਧਨੁਸ਼, ਲੱਕੜੀ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਨਲੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਇਕ ਨਲਵਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਗਵ੍ਯੂਤਿਰੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ। ਅष੍ਟੌ ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਨ੍ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੯.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਵਯੂਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਧਨੁषਾ ਚੈਵ ਯੋਜਨਂ ਤੁ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ। ਏਤਤ੍ਸਹਸ੍ਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਕ੍ਰਕ੍ਰੋਸ਼ਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੯.

ਇਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਜਾਣੋ।

ਯੋਜਨਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਸਂਖ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ। ਏਤੇਨ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਨਾਪੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਯੋਜਨ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸੁਣੋ।

ਮਹੀਤਲਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਦਿਵਾਕਰਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਤਾਵਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ।। ੩੯.

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਚੰਨ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਾਤ੍। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੩੯.

ਚੰਨ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਤਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤੋ ਮੇਰੁਰ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਿਤਂ ਪੁਨਃ। ਗ੍ਰਹਾਨ੍ਤਰਮਥੈਕੈਕਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਰ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਗ੍ਰਹਿ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚਰਤੇ ਬੁਧਃ। ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚਰਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਲੋਹਿਤਃ ।। ੩੯.

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬੁਧ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਹੈ।

ਤਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ऋषਿਭਿਸ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

ਯੋऽਸੌ ਤਾਰਾਮਯੇ ਦਿਵ੍ਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਕੇ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰੋऽਸੌ ਮੇਢਿਭੂਤੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ ।। ੩੯.

ਉਹ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਮਕਦੇ ਅਸਮਾਨੀ ਰਥ ਵਿਚ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੈष ਉਤ੍ਸੇਧੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋ ਯੋਜਨੈਰ੍ਮਯਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਦੇਵਾਨਾਮਿਜ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰੈਵ ਲੌਕਿਕੀ ।। ੩੯.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿਚ, ਇਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੋਕੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇਭ੍ਯ ਇਜ੍ਯਾ ਤੁ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੇਵਯੋਨੀਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤੁਃ ਸਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੇਤਦ੍ਵਯਾਖ੍ਯਾਤਮਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਧ੍ਰੁਵਾ ਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕੋ ਯਸ੍ਮਿਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ। ਏਕਯੋਜਨਕੋਟੀ ਸਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣੋ: ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦੂਰ।

ਦ੍ਵੇ ਕੋਟ੍ਯੌ ਤੁ ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਦ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ। ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੯.

ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਦੋ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ, ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਤਪਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਵੈਰਾਜਾ ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਦੇਵਾ ਭੂਤਦਾਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉੱਤੇ ਤਪੋਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।