ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਮਧ੍ਯਮਞ੍ਚੈਵ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਪਰਂ ਤਤਃ। ਏਵਮष੍ਟਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਗਣਨਾਵਿਧੌ ।। ੩੯.

ਸਮੁੰਦਰ, ਮੱਧਮ, ਪਰਾਰਧ ਤੇ ਹੋਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਨਾਮ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨੀਤਿ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨਿ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਕਲ੍ਪਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸੌਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਪਰਾਰਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਵਚ੍ਛੇषੋऽਪਿ ਕਾਲੋऽਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸृਜ੍ਯਤੇ। ਪਰ ਏष ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਮਯਾ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰ ਤੇ ਪਰਾਰਧ ਮੈਂ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯ ਪਰਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪਰਮਾਯੁਃ ਪਰਨ੍ਤਪਃ। ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਧृਤਿਃ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।

ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਭੂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਯਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪਰੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹ੍ਯੇष ਪਰਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਤਤਃ ਪਰਃ। ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਪਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤੁ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਤਾ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਉੱਚਾ ਅੱਧਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਤਤਂ ਚਾਪਿ ਤਂ ਤ੍ਰਿਕਮ੍। ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦृष੍ਟਮਪਾਰਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਦੇ ਗਿਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉੱਚੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ੌ ਦृष੍ਟੇ ਨ ਸਂਖ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਦਸਂਖ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਸਿਕਤਾਖ੍ਯੇषੁ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਢੇਰ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਨੰਤਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦਿਵ੍ਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ। ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਭ ਇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਨੈਮਿषੇਯਾਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ। ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯ੍ਯਾਕੁਲਾਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰ੍षਾਦ੍ਘਦ੍ਘਦਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਪਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਲਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚੋਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰ੍ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭਗਵਨ੍ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਃ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ: 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?'

ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਾਧਨਂ ਯੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਪਰੀਮਾਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।। ੩੯.

ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਯੋਜਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਯੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤੇ ਕੋਸ ਦੀ ਮਾਪ ਕਿੰਨੀ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਵਿਨੀਤਵਾਕ੍। ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਏਤਦ੍ਵੋऽਹਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਗੋ ਵੈ ਮਹਾਸ੍ਥੂਲੋ ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਥੋਸ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ੈਵ ਮਹਤਾਂ ਭਾਗਾ ਭੂਤਾਦਿਃ ਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਦਸ਼ਭਾਗਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਾਦਿਃ ਪਰਮਾਣੁਕਃ ।। ੩੯.

ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਡੇ ਦੇ, ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਥੋਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵਧ ਕੇ, ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਪਰਮਾਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰਮਾਣੁਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਤੁ ਬਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਯਦਭੇਦ੍ਯਤਮਂ ਲੋਕੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਮਾਣੁ ਤਤ੍ ।। ੩੯.

ਪਰਮਾਣੂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਣੋ।

ਜਾਲਾਨ੍ਤਰਗਤਂ ਭਾਨੋਰ੍ਯਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਜਃ। ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੯.

ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਿਚ ਜੋ ਬਾਰੀਕ ਧੂੜ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਸਮਵਾਯੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਰਜ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਪਰਮਾਣੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਦਮਾ ਦੇ ਰੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਸ਼੍ਚ ਯੇऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਰਥਰੇਣੁਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤੇऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਸਮਵਾਯਸ੍ਥਾ ਬਾਲਾਗ੍ਰਂ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਂ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੯.

ਅੱਠ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਥਰੇਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਅੱਠ ਰਥਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਲ ਦਾ ਸਿਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਾਗ੍ਰਾਣ੍ਯष੍ਟ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੂਕਾ ਤਚ੍ਚਾष੍ਟਕਂ ਭਵੇਤ੍। ਯੂਕਾष੍ਟਕਂ ਯਵਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਙ੍ਗੁਲਨ੍ਤੁ ਯਵਾष੍ਟਕਮ੍ ।। ੩੯.

ਅੱਠ ਵਾਲ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਲਿਕਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅੱਠ ਲਿਕਸ਼ਾ ਨਾਲ ਇਕ ਯੂਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਯੂਕਾ ਨਾਲ ਇਕ ਜੌ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਠ ਜੌ ਨਾਲ ਇਕ ਅੰਗੁਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਵਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਰਤ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੩੯.

ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਵਿਤਸਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਕ ਰਤਨੀ ਇਕਵੀਹ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਮਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਤੁ। ਕਿष੍ਕੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਃ ।। ੩੯.

ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਞ੍ਚੈਵ ਧਨੁਰਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਏਤਦ੍ਗਵ੍ਯੂਤਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਾਦਾਨਾਂ ਧਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨੁਸ਼ ਛਿਆਣਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਵਯੂਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿਚ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਯੁਗਂ ਨਾਲੀ ਤੁਲ੍ਯਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਥਾਙ੍ਗੁਲੈਃ। ਧਨੁषਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਨਲ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੯.

ਧਨੁਸ਼, ਲੱਕੜੀ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਨਲੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਇਕ ਨਲਵਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਗਵ੍ਯੂਤਿਰੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ। ਅष੍ਟੌ ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਨ੍ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੯.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਵਯੂਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਧਨੁषਾ ਚੈਵ ਯੋਜਨਂ ਤੁ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ। ਏਤਤ੍ਸਹਸ੍ਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਕ੍ਰਕ੍ਰੋਸ਼ਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੯.

ਇਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਜਾਣੋ।

ਯੋਜਨਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਸਂਖ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ। ਏਤੇਨ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਨਾਪੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਯੋਜਨ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸੁਣੋ।

ਮਹੀਤਲਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਦਿਵਾਕਰਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਤਾਵਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ।। ੩੯.

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਚੰਨ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਾਤ੍। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੩੯.

ਚੰਨ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।