ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਕਸ੍ਮਾਦੇष ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕਸ਼੍ਚੈष ਪਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ ।। ੩੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਇਹ ਪਰਾਰਧ ਕੀਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਤੇ ਪਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਜੀ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਂ ਪਰਸ੍ਯ ਚ। ਏਵਂ ਦਸ਼ ਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਞ੍ਚੈਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ।। ੩੯.

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਅਤੇ ਪਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ, ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਾਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ਾਯੁਤਮ੍। ਏਕਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਨਿਯੁਤਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੯.

ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਆਸ-ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਿਯੁਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮਰ੍ਬੁਦਂ ਕੋਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਦਸ਼ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਹ੍ਯਬ੍ਜਂ ਕੋਟਿਸ਼ਤਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਕੋਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੱਸ ਅਰਬੁਦ ਅਬਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌ ਕੋਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਮਪਿ ਕੋਟੀਨਾਂ ਖਰ੍ਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਦਸ਼ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਿਖਰ੍ਵਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੯.

ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖਰਵ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖਰਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਂ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਙ੍ਕੁਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਕੋਟਿ ਸਹਸ੍ਰ ਸ੍ਰਾਣਾਂ ਕੋਟੀਨਾਂ ਦਸ਼ਧਾ ਪੁਨਃ। ਗੁਣਿਤਾਨਿ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੯.

ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ, ਫਿਰ ਦੱਸ ਵਾਰੀ ਵਧਾ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਕੋਟੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਮਯੁਤਮਿਤ੍ਯਯਂ ਮਧ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕੋਟਿ ਸਹਸ੍ਰ ਨਿਯੁਤਾ ਸ ਚਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੩੯.

ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਯੁਤ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਖ ਕੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਯੁਤ ਨੂੰ ਅੰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਕੋਟਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿਂ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਦ੍ਵਿਗੁਣਞ੍ਚਾਪਿ ਪਰਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੯.

ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਦੂਣਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਮਾਹੁਃ ਪਰਿਦृਢਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਪਰਿਪਦ੍ਮਕਮ੍। ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਯੁਤਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਯੁਤਂ ਪ੍ਰਯੁਤਂ ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਸੌ ਨੂੰ ਪਰਿਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਪਦਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਯੁਤ, ਨਿਯੁਤ, ਤੇ ਪ੍ਰਯੁਤ ਜਾਣੋ।

ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਨਿਰ੍ਬੁਦਞ੍ਚੈਵ ਖਰ੍ਬੁਦਞ੍ਚ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਖਰ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਨਿਖਰ੍ਵਞ੍ਚ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ ਪਦ੍ਮਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੩੯.

ਅਰਬੁਦ, ਨਿਰਬੁਦ, ਖਰਬੁਦ, ਫਿਰ ਖਰਵ, ਨਿਖਰਵ, ਸ਼ੰਕੁ ਤੇ ਪਦਮ ਵੀ।

ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਮਧ੍ਯਮਞ੍ਚੈਵ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਪਰਂ ਤਤਃ। ਏਵਮष੍ਟਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਗਣਨਾਵਿਧੌ ।। ੩੯.

ਸਮੁੰਦਰ, ਮੱਧਮ, ਪਰਾਰਧ ਤੇ ਹੋਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਨਾਮ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨੀਤਿ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨਿ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਕਲ੍ਪਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸੌਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਪਰਾਰਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਵਚ੍ਛੇषੋऽਪਿ ਕਾਲੋऽਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸृਜ੍ਯਤੇ। ਪਰ ਏष ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਮਯਾ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰ ਤੇ ਪਰਾਰਧ ਮੈਂ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯ ਪਰਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪਰਮਾਯੁਃ ਪਰਨ੍ਤਪਃ। ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਧृਤਿਃ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।

ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਭੂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਯਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪਰੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹ੍ਯੇष ਪਰਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਤਤਃ ਪਰਃ। ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਪਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤੁ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਤਾ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਉੱਚਾ ਅੱਧਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਤਤਂ ਚਾਪਿ ਤਂ ਤ੍ਰਿਕਮ੍। ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦृष੍ਟਮਪਾਰਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਦੇ ਗਿਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉੱਚੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ੌ ਦृष੍ਟੇ ਨ ਸਂਖ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਦਸਂਖ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਸਿਕਤਾਖ੍ਯੇषੁ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਢੇਰ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਨੰਤਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦਿਵ੍ਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ। ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਭ ਇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਨੈਮਿषੇਯਾਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ। ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯ੍ਯਾਕੁਲਾਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰ੍षਾਦ੍ਘਦ੍ਘਦਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਪਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਲਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚੋਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰ੍ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭਗਵਨ੍ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਃ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ: 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?'

ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਾਧਨਂ ਯੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਪਰੀਮਾਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।। ੩੯.

ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਯੋਜਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਯੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤੇ ਕੋਸ ਦੀ ਮਾਪ ਕਿੰਨੀ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਵਿਨੀਤਵਾਕ੍। ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਏਤਦ੍ਵੋऽਹਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਗੋ ਵੈ ਮਹਾਸ੍ਥੂਲੋ ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਥੋਸ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ੈਵ ਮਹਤਾਂ ਭਾਗਾ ਭੂਤਾਦਿਃ ਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਦਸ਼ਭਾਗਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਾਦਿਃ ਪਰਮਾਣੁਕਃ ।। ੩੯.

ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਡੇ ਦੇ, ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਥੋਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵਧ ਕੇ, ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਪਰਮਾਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰਮਾਣੁਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਤੁ ਬਾਵਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਯਦਭੇਦ੍ਯਤਮਂ ਲੋਕੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਮਾਣੁ ਤਤ੍ ।। ੩੯.

ਪਰਮਾਣੂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਣੋ।

ਜਾਲਾਨ੍ਤਰਗਤਂ ਭਾਨੋਰ੍ਯਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਜਃ। ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੯.

ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਿਚ ਜੋ ਬਾਰੀਕ ਧੂੜ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਸਮਵਾਯੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਰਜ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਪਰਮਾਣੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਦਮਾ ਦੇ ਰੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਸ਼੍ਚ ਯੇऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਰਥਰੇਣੁਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤੇऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਸਮਵਾਯਸ੍ਥਾ ਬਾਲਾਗ੍ਰਂ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਂ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੯.

ਅੱਠ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਥਰੇਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਅੱਠ ਰਥਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਲ ਦਾ ਸਿਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।