ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਣਵਾਤ੍ਮਾਨੋ ਬੁਦ੍ਧਸ਼ੁਦ੍ਧਤਪਾਸ੍ਤਥਾ। ਆਨਨ੍ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਮृਤਤ੍ਵਞ੍ਚ ਭਜਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਓਮ ਰੂਪ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਸ੍ਤੇ ਨਾਭਿਭੂਯਨ੍ਤੇ ਭਾਵਤ੍ਰਯਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ। ਆਧਿਪਤ੍ਯਂ ਵਿਨਾ ਤੁਲ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੇ ਮਹੌਜਸਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਦੁੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਜਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਥਿਤਿਵੈਰਾਗ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ। ਤੇਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨੀਮ੍ ।। ੩੯.

ਤਾਕਤ, ਜਿੱਤ, ਰਾਜ, ਸਥਿਰਤਾ, ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਹ ਦੇਵੈਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰੇ। ਤਪਸੋऽਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾਨੋ ਬੁਦ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾ ਮਨੀषਿਣਃ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਂਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਤਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜੋ ਕਰਮ ਰੂਪ, ਗਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਲ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਦਮृਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਨਿਤ੍ਯਮਕ੍ਸ਼ਯਮਵ੍ਯਯਮ੍। ਦੇਵਰ੍षਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਰਂ ਸਨਾਤਨਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੩੯.

ਇਹ ਅਮਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਦੀਨਾਂ ਤੇषਾਂ ਚੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍ । ਕਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸਕृਤਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੂਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਮੁੜ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਰਜਾ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਤੇऽਭ੍ਯਾਸਿਨੋ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਰਾਂ ਕਾष੍ਠਾਮੁਪਾਸਤੇ। ਹਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਾਪ੍ਮਾਨਮਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਤੇ ਗਤਾਃ ।। ੩੯.

ਉਥੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋੜ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵੀਤਰਾਗਾ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧਾਃ ਨਿਰ੍ਮੋਹਾਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਃ। ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦਯਾਵਨ੍ਤੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ-ਚੈਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਇਆਵਾਨ ਹਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਨਿਃਸਙ੍ਗਾਃ ਸ਼ੁਚਯਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਯੁਜ੍ਯਗਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਕਾਮਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਯੇ ਵੀਰਾਸ੍ਤਪੋਭਿਰ੍ਦ੍ਦਗ੍ਧਕਿਲ੍ਬਿषਾਃ। ਤੇषਾਮਭ੍ਰਂਸ਼ਿਨੋ ਲੋਕਾ ਅਪ੍ਰਮੇਯਸੁਖਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਲਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਦਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍। ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਮਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਹ ।। ੩੯.

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਹ ਅਸਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਦ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਮਰ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਕਸ੍ਮਾਦੇष ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕਸ਼੍ਚੈष ਪਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ ।। ੩੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਇਹ ਪਰਾਰਧ ਕੀਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਤੇ ਪਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਜੀ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਂ ਪਰਸ੍ਯ ਚ। ਏਵਂ ਦਸ਼ ਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਞ੍ਚੈਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ।। ੩੯.

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਅਤੇ ਪਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ, ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਾਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ਾਯੁਤਮ੍। ਏਕਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਨਿਯੁਤਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ।। ੩੯.

ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਆਸ-ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਿਯੁਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮਰ੍ਬੁਦਂ ਕੋਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਦਸ਼ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਹ੍ਯਬ੍ਜਂ ਕੋਟਿਸ਼ਤਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਕੋਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੱਸ ਅਰਬੁਦ ਅਬਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌ ਕੋਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਮਪਿ ਕੋਟੀਨਾਂ ਖਰ੍ਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਦਸ਼ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਿਖਰ੍ਵਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੯.

ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖਰਵ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖਰਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਂ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਙ੍ਕੁਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਕੋਟਿ ਸਹਸ੍ਰ ਸ੍ਰਾਣਾਂ ਕੋਟੀਨਾਂ ਦਸ਼ਧਾ ਪੁਨਃ। ਗੁਣਿਤਾਨਿ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੯.

ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ, ਫਿਰ ਦੱਸ ਵਾਰੀ ਵਧਾ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਕੋਟੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਮਯੁਤਮਿਤ੍ਯਯਂ ਮਧ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕੋਟਿ ਸਹਸ੍ਰ ਨਿਯੁਤਾ ਸ ਚਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੩੯.

ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਯੁਤ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਖ ਕੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਯੁਤ ਨੂੰ ਅੰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਕੋਟਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿਂ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਦ੍ਵਿਗੁਣਞ੍ਚਾਪਿ ਪਰਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੯.

ਇਕ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਦੂਣਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਮਾਹੁਃ ਪਰਿਦृਢਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਪਰਿਪਦ੍ਮਕਮ੍। ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਯੁਤਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਯੁਤਂ ਪ੍ਰਯੁਤਂ ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਸੌ ਨੂੰ ਪਰਿਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਪਦਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਯੁਤ, ਨਿਯੁਤ, ਤੇ ਪ੍ਰਯੁਤ ਜਾਣੋ।

ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਨਿਰ੍ਬੁਦਞ੍ਚੈਵ ਖਰ੍ਬੁਦਞ੍ਚ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਖਰ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਨਿਖਰ੍ਵਞ੍ਚ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ ਪਦ੍ਮਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੩੯.

ਅਰਬੁਦ, ਨਿਰਬੁਦ, ਖਰਬੁਦ, ਫਿਰ ਖਰਵ, ਨਿਖਰਵ, ਸ਼ੰਕੁ ਤੇ ਪਦਮ ਵੀ।

ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਮਧ੍ਯਮਞ੍ਚੈਵ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਪਰਂ ਤਤਃ। ਏਵਮष੍ਟਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਗਣਨਾਵਿਧੌ ।। ੩੯.

ਸਮੁੰਦਰ, ਮੱਧਮ, ਪਰਾਰਧ ਤੇ ਹੋਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਨਾਮ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨੀਤਿ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨਿ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਕਲ੍ਪਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸੌਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਪਰਾਰਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਵਚ੍ਛੇषੋऽਪਿ ਕਾਲੋऽਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸृਜ੍ਯਤੇ। ਪਰ ਏष ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਞ੍ਚ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਮਯਾ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰ ਤੇ ਪਰਾਰਧ ਮੈਂ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯ ਪਰਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪਰਮਾਯੁਃ ਪਰਨ੍ਤਪਃ। ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਧृਤਿਃ ।। ੩੯.

ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।

ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਭੂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਯਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪਰੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹ੍ਯੇष ਪਰਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਤਤਃ ਪਰਃ। ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਪਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤੁ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਤਾ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਉੱਚਾ ਅੱਧਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਤਤਂ ਚਾਪਿ ਤਂ ਤ੍ਰਿਕਮ੍। ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦृष੍ਟਮਪਾਰਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਦੇ ਗਿਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉੱਚੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ੌ ਦृष੍ਟੇ ਨ ਸਂਖ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਦਸਂਖ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਸਿਕਤਾਖ੍ਯੇषੁ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੩੯.

ਜਦੋਂ ਢੇਰ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਨੰਤਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦਿਵ੍ਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ। ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਭ ਇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।