ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋ ਵੈ ਦਿਵਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਮ੍। ਭੂਤਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਤੋ ਭੂਤਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਸਵਰਲੋਕ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਰ੍ਭੁਵਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਵਾਯੁਰ੍ਭੁਵਪਤਿਃ। ਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯੋऽਧਿਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੯.

ਹਵਾ ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਵਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸਵਰਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹੇਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤੇਨੈਵਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੯.

'ਮਹ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਮਹਰਲੋਕ ਬਣਿਆ। ਉਥੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਲੋਕਸ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਜਨਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਜਨਨਾਜ੍ਜਨਃ ।। ੩੯.

ਜਨਲੋਕ ਪੰਜਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਨ' ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦ੍ਯਾ ਹਿ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਕਲ੍ਪਦਗ੍ਧੇ ਤਦਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਪਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤਪਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ । ਤਪਸਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾ ਤਪਃ ।। ੩੯.

ਤਪਲੋਕ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕ ਜੋ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਪਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੯.

'ਸਤ੍ਯ' ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਤ੍ਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਯਲੋਕ, ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾਸ੍ਤੁ ਸਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚ ਨਾਗਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਮਾਨੁषੈਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਵਾਸਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾ ਭੁਵਿਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੯.

ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—all ਇਹ ਸਵਰਲੋਕ ਵਾਸੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮਰੁਤੋ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾਨੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਥਾਸ਼੍ਵਿਨੌ। ਅਨਿਕੇਤਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਭੁਵਰ੍ਲੌਕ੍ਯਾ ਦਿਵੌਕਸਃ ।। ੩੯.

ਮਰੁਤ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭੁਵਲੋਕ ਤੇ ਸਵਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾ ऋਭਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰਸ੍ਤਥਾ। ऋषਯੋऽਙ੍ਗਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਭੁਵਰ੍ਲ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਆਦਿਤ, ਰਿਭੂ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਆਂਗੀਰਸ—all ਇਹ ਭੁਵਲੋਕ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਵੈਮਾਨਿਕਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਨਿਵਾਸਿਨਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵ੍ਯਾਹਾਰਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਪ੍ਰਥਮਾ ਲੋਕਾ ਮਹਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵ੍ਯਤੀਤਾ ਭੁਵਂ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਵਰਗ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੌਥਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਕਲਪ ਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਪ੍ਰਥਮਾ ਲੋਕਾ ਮਹਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਸੂਰ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਅਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਭਿਰ੍ਨਿਦਹਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੯.

ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਙ੍ਗਿਰਾਃ । ਭृਗੁਃ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਰਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ।। ੩੯.

ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਭਰਿਗੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤੈਃ ਸਹ। ਨਿਃਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਮਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਰ ਤੇ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ ।। ੩੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾ ਵੈਰਾਜ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਤਪੋਧਨਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਾਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ ।। ੩੯.

ਰਿਭੁ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਵੈਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਵਰਨੀ ਮਨੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਯੋਗਂ ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮਾਧਾਯ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ। षष੍ਠੇ ਕਾਲੇ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਤਦਾਹਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ।। ੩੯.

ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਛੇਵੀਂ ਵਾਰੀ ਉਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੋ ਲੋਕੋ ਹ੍ਯਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਾਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੯.

ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯੇਨ ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਸਮਿਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਭੂਮ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਹੱਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੂਲੋਕ ਹੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭੂਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਧ੍ਰੁਵਾਨ੍ਤਰਂ ਯਚ੍ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੋ ਦਿਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਧ੍ਰੁਵਾਜ੍ਜਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਤੱਕ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਤੱਕ ਜੋ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਪ੍ਤਲੋਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਿਦ੍ਧਯਃ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਵਾਸਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਹ੍ਯਨ੍ਨਾਦਾਸ੍ਤੁ ਰਮਾਤ੍ਮਕਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਭੂਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਾਰੇ ਅਨਾਜ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭੁਵੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਯੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸੋਮਪਾ ਆਜ੍ਯਪਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਯੇऽਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਹ ਰ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਭੂਵਰਗ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸੋਮ ਅਤੇ ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੌਥੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਮਾਨਸੀ ਤੇषਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵੈ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਾ। ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍ ।। ੩੯.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਦੈਵਾ ਯਜਨ੍ਤੇ ਵੈ ਯਜ੍ਞੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਅਤੀਤਾਨ੍ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਂਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਨਨਾਗਤਾਨ੍ ।। ੩੯.

ਇਹ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਗ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

ਪ੍ਰਥਮਾਨਨ੍ਤਰੈਰਿष੍ਟ੍ਵਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਃ ਪੁਨਃ। ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੀਤ੍ਯਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋऽਤੀਤੇ ਦੇਵਗਣੇ ਤਤਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਲੇ ਲੋਕ ਯਗ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਮਾਨਸੀ। ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਮਾਨਸੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਿਦ੍ਧਿਪਰਮ੍ਪਰਾ ।। ੩੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਕ੍ਤਾ ਲੋਕਾਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਜਨਸ੍ਯਾਨੁਵਿਧਿਸ੍ਤਥਾ। ਸਮਾਸੇਨ ਮਯਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਭੂਯਸ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮਿ ਵਃ ।। ੩੯.

ਚਾਰ ਲੋਕ ਤੇ ਜਨਲੋਕ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਿਰਾ ਭृਗੁਃ। ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਲਹਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰਤੁਰਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਾ, ਭਰਿਗੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।