ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਪ੍ਤ ਤੇषੁ ਕृਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਭੂਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਲੋਕਾਃ ਕृਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ।। ੩੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸੱਤ ਅਜੰਮੇ ਹਨ। ਭੂ ਆਦਿਕ ਸੱਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਯਾਨਿ ਵੈ। ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍ ।। ੩੯.

ਸੱਤ ਅਜੰਮੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਮੂਲ ਥਾਂ ਹਨ। ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਡਿੱਠੇ ਹਨ।

ਪृਥਿਵੀਂ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਦਿਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ੍ਮृਤਾਨ੍ਯਾਰ੍ਣਵਕਾਨਿ ਚ ।। ੩੯.

ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਤੇ ਜੋ ਮਹਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਾਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਯਾਨਿ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਉਹ ਲੋਕ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬਣਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਨਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ। ਐਕਾਨ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹਾਪ੍ਰਸਂਯਮਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਜਨ, ਤਪ ਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਤ ਪਰਗਟ ਲੋਕ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਲੋਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਭੁਵਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਵੈ ਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਲੋਕਸ੍ਤਪਃ षष੍ਠੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਤੀਜਾ ਲੋਕ ਸਵਰਲੋਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਮਹਰਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਤਪਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੋ ਲੋਕੋ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਭੂਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੯.

ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਭੂ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਭੁਵ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਵਰਿਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੩੯.

ਦੂਜਾ 'ਭੁਵ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ। ਤੀਜਾ 'ਸਵ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਵ੍ਯਾਹਾਰੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਤੈਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਕਲ੍ਪਯਤ੍। ਤਤੋ ਭੂਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਲੋਕ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਵਰਿਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੩੯.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਭੂਲੋਕ, ਅਰਥਾਤ ਧਰਤੀ, ਬਣੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੀਜੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਬਣਿਆ।

ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋ ਵੈ ਦਿਵਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਮ੍। ਭੂਤਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਤੋ ਭੂਤਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਸਵਰਲੋਕ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਰ੍ਭੁਵਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਵਾਯੁਰ੍ਭੁਵਪਤਿਃ। ਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯੋऽਧਿਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੯.

ਹਵਾ ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਵਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸਵਰਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹੇਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤੇਨੈਵਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੯.

'ਮਹ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਮਹਰਲੋਕ ਬਣਿਆ। ਉਥੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਲੋਕਸ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਜਨਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਜਨਨਾਜ੍ਜਨਃ ।। ੩੯.

ਜਨਲੋਕ ਪੰਜਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਨ' ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦ੍ਯਾ ਹਿ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਕਲ੍ਪਦਗ੍ਧੇ ਤਦਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਪਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤਪਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ । ਤਪਸਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾ ਤਪਃ ।। ੩੯.

ਤਪਲੋਕ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕ ਜੋ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਪਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੯.

'ਸਤ੍ਯ' ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਤ੍ਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਯਲੋਕ, ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾਸ੍ਤੁ ਸਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚ ਨਾਗਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਮਾਨੁषੈਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਵਾਸਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾ ਭੁਵਿਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੯.

ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—all ਇਹ ਸਵਰਲੋਕ ਵਾਸੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮਰੁਤੋ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾਨੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਥਾਸ਼੍ਵਿਨੌ। ਅਨਿਕੇਤਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਭੁਵਰ੍ਲੌਕ੍ਯਾ ਦਿਵੌਕਸਃ ।। ੩੯.

ਮਰੁਤ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭੁਵਲੋਕ ਤੇ ਸਵਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾ ऋਭਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰਸ੍ਤਥਾ। ऋषਯੋऽਙ੍ਗਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਭੁਵਰ੍ਲ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਆਦਿਤ, ਰਿਭੂ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਆਂਗੀਰਸ—all ਇਹ ਭੁਵਲੋਕ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਵੈਮਾਨਿਕਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਨਿਵਾਸਿਨਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵ੍ਯਾਹਾਰਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਪ੍ਰਥਮਾ ਲੋਕਾ ਮਹਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੯.

ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵ੍ਯਤੀਤਾ ਭੁਵਂ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਵਰਗ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੌਥਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਕਲਪ ਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਪ੍ਰਥਮਾ ਲੋਕਾ ਮਹਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਸੂਰ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਅਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਭਿਰ੍ਨਿਦਹਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੯.

ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਙ੍ਗਿਰਾਃ । ਭृਗੁਃ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਰਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ।। ੩੯.

ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਭਰਿਗੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤੈਃ ਸਹ। ਨਿਃਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਮਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਰ ਤੇ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ ।। ੩੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾ ਵੈਰਾਜ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਤਪੋਧਨਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਾਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ ।। ੩੯.

ਰਿਭੁ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਵੈਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਵਰਨੀ ਮਨੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਯੋਗਂ ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮਾਧਾਯ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ। षष੍ਠੇ ਕਾਲੇ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਤਦਾਹਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ।। ੩੯.

ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਛੇਵੀਂ ਵਾਰੀ ਉਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੋ ਲੋਕੋ ਹ੍ਯਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਾਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੯.

ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ।