ਸਮਾਸੇਨ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮਿ ਵਃ। ਯ ਇਦਂ ਧਾਰਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਦ੍ਵਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਸ਼ਃ । ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਚ੍ਚਾਪਿ ਮਹਤੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੩੮.
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਜਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਅਸਾਧਾਰਣਵृਤ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਹੁਤਸ਼ੇषਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਧਰ੍ਮ੍ਮਵੈਸ਼ੇषਿਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯਾਚੂਰ੍ਣਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੩੯.
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਕੰਮ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਮ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਆਦਿ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਤੇ ਦੇਵੈਃ ਸਹ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍ਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੈਤੇ ਮਨਵਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਵਰ੍ਧਨਾਃ ।। ੩੯.
ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ, ਜੋ ਨਾਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਤੀਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵਾਨਾਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ऋषਿਭਿ ਰ੍ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ।। ੩੯.
ਜੋ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।
ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਹ੍ਯਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤੀਤਾ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯੈਰ੍ਧਾਰ੍ਮਿਕੈਃ ਸਹਿਤੈਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩੯.
ਇਹ ਸਭ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।
ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਹ੍ਯਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤੀਤਾ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯੈਰ੍ਧਾਰ੍ਮਿਕੈਃ ਸਹਿਤੈਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩੯.
ਇਹ ਸਭ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।
ਤੈਸ੍ਤਥ੍ਯਕਾਰਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਦ੍ਭਿਰਦਰ੍ਪਿਤੈਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮੇषੁ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤੇषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਃ। ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੯.
ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਸੱਚੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਿਵਾਜੀ, ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
.ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਮਹਰ੍ਲੋਕੇਤਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਂਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਭੋ। ਪ੍ਰਤਿਲੋਕੇ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਨੇਕੈਃ ਸਮਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੩੯.
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ, ਤੂੰ ਮਹਰਲੋਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਈ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਲੋਕਾ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਨ ਤੇਪ੍ਰਭੋ। ਏਤਨ੍ਨਃ ਕਥਯ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾ ਤਥਮ੍ ।। ੩੯.
ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਵਿਨਯਾਤ੍ਮਭਿਃ। ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ।। ੩੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ।
ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੈਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਰ੍ਣਿਤਾਨਿ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਲੋਕਾਖ੍ਯਾਨਿ ਤੁ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੩੯.
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਚੌਦਾਂ ਥਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤ ਤੇषੁ ਕृਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਭੂਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਲੋਕਾਃ ਕृਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ।। ੩੯.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸੱਤ ਅਜੰਮੇ ਹਨ। ਭੂ ਆਦਿਕ ਸੱਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਯਾਨਿ ਵੈ। ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍ ।। ੩੯.
ਸੱਤ ਅਜੰਮੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਮੂਲ ਥਾਂ ਹਨ। ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਡਿੱਠੇ ਹਨ।
ਪृਥਿਵੀਂ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਦਿਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ੍ਮृਤਾਨ੍ਯਾਰ੍ਣਵਕਾਨਿ ਚ ।। ੩੯.
ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਤੇ ਜੋ ਮਹਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਾਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਯਾਨਿ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੩੯.
ਹੁਣ ਉਹ ਲੋਕ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬਣਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਨਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ। ਐਕਾਨ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹਾਪ੍ਰਸਂਯਮਾਤ੍ ।। ੩੯.
ਜਨ, ਤਪ ਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਤ ਪਰਗਟ ਲੋਕ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਲੋਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਭੁਵਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਵੈ ਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਲੋਕਸ੍ਤਪਃ षष੍ਠੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.
ਤੀਜਾ ਲੋਕ ਸਵਰਲੋਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਮਹਰਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਤਪਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੋ ਲੋਕੋ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਭੂਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੯.
ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਭੂ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਭੁਵ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਵਰਿਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੩੯.
ਦੂਜਾ 'ਭੁਵ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ। ਤੀਜਾ 'ਸਵ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ।
ਵ੍ਯਾਹਾਰੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਤੈਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਕਲ੍ਪਯਤ੍। ਤਤੋ ਭੂਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਲੋਕ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਵਰਿਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੩੯.
ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਭੂਲੋਕ, ਅਰਥਾਤ ਧਰਤੀ, ਬਣੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੀਜੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਬਣਿਆ।
ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋ ਵੈ ਦਿਵਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਮ੍। ਭੂਤਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਤੋ ਭੂਤਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.
ਸਵਰਲੋਕ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯੁਰ੍ਭੁਵਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਵਾਯੁਰ੍ਭੁਵਪਤਿਃ। ਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯੋऽਧਿਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੯.
ਹਵਾ ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਵਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸਵਰਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹੇਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤੇਨੈਵਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੯.
'ਮਹ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਮਹਰਲੋਕ ਬਣਿਆ। ਉਥੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਲੋਕਸ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਜਨਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਜਨਨਾਜ੍ਜਨਃ ।। ੩੯.
ਜਨਲੋਕ ਪੰਜਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਨ' ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦ੍ਯਾ ਹਿ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਕਲ੍ਪਦਗ੍ਧੇ ਤਦਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਪਃ ।। ੩੯.
ਉਹ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤਪਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ऋਭੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ । ਤਪਸਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾ ਤਪਃ ।। ੩੯.
ਤਪਲੋਕ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕ ਜੋ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਪਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੯.
'ਸਤ੍ਯ' ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਤ੍ਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਯਲੋਕ, ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾਸ੍ਤੁ ਸਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚ ਨਾਗਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਮਾਨੁषੈਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਵਾਸਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾ ਭੁਵਿਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੯.
ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—all ਇਹ ਸਵਰਲੋਕ ਵਾਸੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਮਰੁਤੋ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾਨੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਥਾਸ਼੍ਵਿਨੌ। ਅਨਿਕੇਤਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਭੁਵਰ੍ਲੌਕ੍ਯਾ ਦਿਵੌਕਸਃ ।। ੩੯.
ਮਰੁਤ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭੁਵਲੋਕ ਤੇ ਸਵਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।