ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਚ ਸਂਹਾਰੇ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੌ। ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਪ੍ਰਦਗ੍ਧੇ ਤੁ ਨੈਸ਼ੇਨ ਤੁ ਸਮਾਵृਤੇ । ਈਸ਼੍ਵਰਾਧਿष੍ਠਿਤੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਹ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.੨੩੫ ਤਾਵਦੇਕਾਰ੍ਣਵੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯਾਵਦਾਸੀਦਹਃ ਪ੍ਰਭੋਃ । ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲਾਵਸ੍ਥਾ ਨਿਵृਤ੍ਤੌ ਚਾਪ੍ਯਹਃ ਸਮृਤਮ੍ ।। ੩੮.

ਜਦੋਂ ਸੰਹਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਫਿਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਤਥੈਵਾਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵੋ ਹ੍ਯੇष ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਭੋਃ ।। ੩੮.

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਾਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ ਚ। ਆਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ ।। ੩੮.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਥਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਰੇ ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਨ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਆਭੂਤਃ ਪ੍ਲਵਤੇ ਚੈਵ ਤਸ੍ਮਾਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ ।। ੩੮.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਤੱਤ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਤਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇ ਚਾਮृਤਤ੍ਵੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇ ਚਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਅਤੀਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵਾਨਾਗਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਦਿਵ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਹ੍ਯਪਰਾਰ੍ਧਗੁਣੀਕृਤਾ ।। ੩੮.

ਸਦੀਵੀ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਦਿਵਿਆ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਉੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਾਰ੍ਧਦ੍ਵਿਗੁਣਞ੍ਚਾਪਿ ਪਰਮਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍। ਏਤਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲਸ੍ਤੁ ਹ੍ਯਜਸ੍ਯੇਹ ਪ੍ਰਜਾਮਤੇਃ। ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ।। ੩੮.

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਇੱਥੇ ਅਜਨਮਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਵਾਯੁਪ੍ਰਵੇਗੇਨ ਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ। ਤਥੈਵਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸਂਸृष੍ਟੇ ਮਹਦਾਦੌ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇ ੩੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਚ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਮਯਾ ਹ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਹ੍ਯੇष ਸਂਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਨਸਂਯਮਃ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਗੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੱਧ ਤੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਸੇਨ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮਿ ਵਃ। ਯ ਇਦਂ ਧਾਰਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਦ੍ਵਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਸ਼ਃ । ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਚ੍ਚਾਪਿ ਮਹਤੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੩੮.

ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਜਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਅਸਾਧਾਰਣਵृਤ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਹੁਤਸ਼ੇषਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਧਰ੍ਮ੍ਮਵੈਸ਼ੇषਿਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯਾਚੂਰ੍ਣਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਕੰਮ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਮ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਆਦਿ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਤੇ ਦੇਵੈਃ ਸਹ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍ਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੈਤੇ ਮਨਵਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਵਰ੍ਧਨਾਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ, ਜੋ ਨਾਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਤੀਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵਾਨਾਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ऋषਿਭਿ ਰ੍ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ।। ੩੯.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਹ੍ਯਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤੀਤਾ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯੈਰ੍ਧਾਰ੍ਮਿਕੈਃ ਸਹਿਤੈਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਭ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਹ੍ਯਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤੀਤਾ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯੈਰ੍ਧਾਰ੍ਮਿਕੈਃ ਸਹਿਤੈਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩੯.

ਇਹ ਸਭ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।

ਤੈਸ੍ਤਥ੍ਯਕਾਰਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਦ੍ਭਿਰਦਰ੍ਪਿਤੈਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮੇषੁ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤੇषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਃ। ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਸੱਚੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਿਵਾਜੀ, ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

.ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਮਹਰ੍ਲੋਕੇਤਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਂਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਭੋ। ਪ੍ਰਤਿਲੋਕੇ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਨੇਕੈਃ ਸਮਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੩੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ, ਤੂੰ ਮਹਰਲੋਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਈ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਲੋਕਾ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਨ ਤੇਪ੍ਰਭੋ। ਏਤਨ੍ਨਃ ਕਥਯ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾ ਤਥਮ੍ ।। ੩੯.

ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਵਿਨਯਾਤ੍ਮਭਿਃ। ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ।। ੩੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ।

ਵਾਯੁਰੁਵਾਚ।। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੈਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਰ੍ਣਿਤਾਨਿ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਲੋਕਾਖ੍ਯਾਨਿ ਤੁ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੩੯.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਚੌਦਾਂ ਥਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤ ਤੇषੁ ਕृਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਭੂਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਲੋਕਾਃ ਕृਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ।। ੩੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸੱਤ ਅਜੰਮੇ ਹਨ। ਭੂ ਆਦਿਕ ਸੱਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਯਾਨਿ ਵੈ। ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕृਤਾਨਿ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍ ।। ੩੯.

ਸੱਤ ਅਜੰਮੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਮੂਲ ਥਾਂ ਹਨ। ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਡਿੱਠੇ ਹਨ।

ਪृਥਿਵੀਂ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਦਿਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ੍ਮृਤਾਨ੍ਯਾਰ੍ਣਵਕਾਨਿ ਚ ।। ੩੯.

ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਤੇ ਜੋ ਮਹਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਾਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਯਾਨਿ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਉਹ ਲੋਕ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬਣਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਨਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ। ਐਕਾਨ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹਾਪ੍ਰਸਂਯਮਾਤ੍ ।। ੩੯.

ਜਨ, ਤਪ ਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਤ ਪਰਗਟ ਲੋਕ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਲੋਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਭੁਵਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਵੈ ਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਲੋਕਸ੍ਤਪਃ षष੍ਠੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੯.

ਤੀਜਾ ਲੋਕ ਸਵਰਲੋਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਮਹਰਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਤਪਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੋ ਲੋਕੋ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਭੂਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੯.

ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਭੂ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਭੁਵ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਵਰਿਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੩੯.

ਦੂਜਾ 'ਭੁਵ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ। ਤੀਜਾ 'ਸਵ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ।