ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਪ੍ਤੋਦਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਿਕਾਸ੍ਤੁ ਲਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਲਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਜ੍ਞੇਯੈ ਮੁਹੂਰ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਲਾਃ ।। ੩੮.

ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ ਸੱਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਵਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਹ ਲਵਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਨਾਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਸ਼ਤਾਨਿ षਟ੍ ।। ੩੮.

ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਤੀਹ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ-ਰਾਤ 'ਚ ਛੇ ਸੌ ਵਧੀਕ ਕਲਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗਤਿਰ੍ਯਥਾ। ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚੈਵ ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਲਾ ।। ੩੮.

ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ: ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਾਠਾ, ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ਭਾਗਃ ਕਲਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾਨਾਨ੍ਤੁ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਤਃ ।। ੩੮.

ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਸਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਲੀ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਲਵਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ। ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਨਾਮ੍ਭਸਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਲਾਨ੍ਯਥ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ।। ੩੮.

ਮੁਹੂਰਤ ਤੇ ਲਵਾ ਮਾਪ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਪਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਗਧੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਜਲਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਏਤੇ ਚਾਪ੍ਯੁਦਕਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਨਾਲਿਕੋ ਧਟਃ ।। ੩੮.

ਮਾਗਧ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਲਿਕਾ ਤੇ ਇੱਕ ਘਟਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਹੇਮਮਾषੈਃ ਕृਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੈਃ. ਸਮਾਹਨਿ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਵੈ ਦ੍ਵਿਨਾਲਿਕੌ ।। ੩੮.

ਚਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਛੇਦ, ਹਰ ਇੱਕ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਲੰਬਾ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵਾਂ 'ਚ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਦੋ ਨਾਲਿਕਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਵੇਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਨृषੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ। ਅਧਿਕਂ षਟ੍ ਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚੈਵ ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਲਾ ।। ੩੮.

ਸੂਰਜ ਦੇ ਖਾਸ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਛੇ ਸੌ ਪੰਜ ਕਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਦਹਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਦਸ਼ਾਧਿਕਮ੍। ਸਾਵਨੇਨ ਤੁ ਮਾਸੇਨ ਹ੍ਯਬ੍ਦੋऽਯਂ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੮.

ਉਹ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਨਹੀਂ, ਦਸ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ; ਸਾਵਨ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਅਹ੍ਨਾऽਨੇਨ ਤੁ ਯਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਵਾਰ੍षਿਕੀ ।। ੩੮.

ਇਹ ਹੀ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਦਿਨ ਰਾਹੀਂ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਦਾ ਬਦ੍ਧਮਿਦਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਂਜ੍ਞਾ ਯਾ ਹ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤਾਮ੍। ਕਲਾਨਾਂ ਸੁਪਰੀਮਾਣਾਤ੍ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਮਾਪ ਤੋਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦਹਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦਿਵ੍ਯਾ ਕੋਟੀ ਤੁ ਤਤ੍ ਸ੍ਮृਤ। ਸ਼ਤਾਨਾਞ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਤਾਨਿ ਚ। ਨਵਤਿਞ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੮.

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਕਰੋੜਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ऋषਯੋ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਪਰਮਾਦ੍ਭੁਤਮ੍। ਸਂਸ੍ਥਾਸਮ੍ਭਜਨਂ ਜ੍ਞਾਨਮਪृਚ੍ਛਨ੍ਨਨ੍ਤਰਨ੍ਤਦਾ ।। ੩੮.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਸਂਪ੍ਲਾਵਨਸ੍ਯ ਕਾਲਨ੍ਤੁ ਮਾਨੁषੇਣੈਵ ਸਮ੍ਮਤਮ੍। ਮਾਨੇਨ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਰ੍ਥਪਦਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ।। ੩੮.

ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸੋ।

ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ ਦੇਵਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਰ੍ਲੋਕਹਿਤੇ ਰਤਃ। ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਮਾਨ੍ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੩੮.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਦੇਵ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਿਵਿਆ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਏਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੇ ਤ੍ਵਿਹ ਤੌਕਿਕੇ। ਤਾਸਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਰ੍षਾਗ੍ਰਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਃਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੩੮.

ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ। ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਤਥਾ ਕੋਟ੍ਯਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ।। ੩੮.

ਚਾਰ ਸੌ ਕਰੋੜ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਤੀ ਕਰੋੜ ਵੀ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗਿਣੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਏਕੋਨਨਵਤਿਃ ਪੁਨਃ। ਆਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਏष ਕਾਲਃ ਪ੍ਲਵਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੩੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਵਾਂਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੈਂਕੜੇ, ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਹੈ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ।

ਮਾਨੁषਾਖ੍ਯੇਣ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਃ ਕਾਲੋ ਹ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਸਪ੍ਤ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਦਾऽਗ੍ਰੇषੁ ਤਦਾ ਲੋਕੇषੁ ਤੇषੁ ਵੈ ।। ੩੮.

ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

ਮਹਾਭੂਤੇषੁ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ । ਸਲਿਲੇਨਾਪ੍ਲੁਤੇ ਲੋਕੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ ।। ੩੮.

ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਹਿ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਚ ਸਂਹਾਰੇ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੌ। ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਪ੍ਰਦਗ੍ਧੇ ਤੁ ਨੈਸ਼ੇਨ ਤੁ ਸਮਾਵृਤੇ । ਈਸ਼੍ਵਰਾਧਿष੍ਠਿਤੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਹ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.੨੩੫ ਤਾਵਦੇਕਾਰ੍ਣਵੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯਾਵਦਾਸੀਦਹਃ ਪ੍ਰਭੋਃ । ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲਾਵਸ੍ਥਾ ਨਿਵृਤ੍ਤੌ ਚਾਪ੍ਯਹਃ ਸਮृਤਮ੍ ।। ੩੮.

ਜਦੋਂ ਸੰਹਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਫਿਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਤਥੈਵਾਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵੋ ਹ੍ਯੇष ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਭੋਃ ।। ੩੮.

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਾਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ ਚ। ਆਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ ।। ੩੮.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਥਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਰੇ ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਨ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਆਭੂਤਃ ਪ੍ਲਵਤੇ ਚੈਵ ਤਸ੍ਮਾਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ ।। ੩੮.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਤੱਤ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਤਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇ ਚਾਮृਤਤ੍ਵੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੇ ਚਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਅਤੀਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵਾਨਾਗਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਦਿਵ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਹ੍ਯਪਰਾਰ੍ਧਗੁਣੀਕृਤਾ ।। ੩੮.

ਸਦੀਵੀ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਭੂਤ ਪ੍ਰਲੈ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਦਿਵਿਆ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਉੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਾਰ੍ਧਦ੍ਵਿਗੁਣਞ੍ਚਾਪਿ ਪਰਮਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍। ਏਤਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲਸ੍ਤੁ ਹ੍ਯਜਸ੍ਯੇਹ ਪ੍ਰਜਾਮਤੇਃ। ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ।। ੩੮.

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਇੱਥੇ ਅਜਨਮਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਵਾਯੁਪ੍ਰਵੇਗੇਨ ਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ। ਤਥੈਵਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸਂਸृष੍ਟੇ ਮਹਦਾਦੌ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇ ੩੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਚ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਮਯਾ ਹ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਹ੍ਯੇष ਸਂਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਨਸਂਯਮਃ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਗੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੱਧ ਤੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।