ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਮਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਾਯ ਨਿਦਧੇ ਪੁਨਃ ।। ੩੮.

ਜਦ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸਲੋਕੇ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੌ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਵਿਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਠਹਿਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ,

ਦੇਹੈਰ੍ਵਿਯੋਗਃ ਸਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤਤੋ ਦਗ੍ਧੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇष੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਦੇਵਰ੍षਿਮਨੁਵਰ੍ਯ੍ਯੇषੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲਨੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.

ਉਸ ਵਿਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦ ਸਭ ਭੂਤ ਅਦਿੱਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਕਲ੍ਪਾਦਾਵਪ੍ਰਤਪ੍ਤਾਨਿ ਜਨਮੇਵਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੮.

ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੱਕ, ਸਭ ਜੀਵ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਅਜੇ ਤਕ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਨਾਰਕੇਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਪਿ। ਤਦਾ ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਦਗ੍ਧਾਨਿ ਧੁਤਪਾਪਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਜਨੇ ਤਾਨ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਂਪ੍ਲਵਤੇ ਜਗਤ੍ ।। ੩੮.

ਜੋ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਾਯਾਨ੍ਤੁ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਯੋਨਯੇ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੩੮.

ਪਰ ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ऋषਯੋ ਮਨਵੋ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ। ਤੇषਾਮਪੀਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਧਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਸਿਧ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਯਾਸ੍ਤਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਥਾ ਜਨ੍ਮਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉੱਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਣਾ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਃ ਸਂਸਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਵਰ੍षਾਸ੍ਵਿਹ ।। ੩੮.

ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਵ-ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਵਰਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਯਥਾਰ੍ਤ੍ਤਾਵृਤੁਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨਾਨਾਰੂਪਾਣਿ ਪਰ੍ਯ੍ਯਯੇ ।। ੩੮.

ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਤਰਾਤ੍ਰਿषੁ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਗਤਿਮਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ ਚ ।। ੩੮.

ਉਹੀ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤਾਂ 'ਚ, ਵਿਨਾਸ਼ ਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਕਾਰਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਮਹਾਯੋਗਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੩੮.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਿਕਲਦੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਮਹਾਂਯੋਗੀ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ।

ਸਂਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ।। ੩੮.

ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਮਹਾਂਦੇਵ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੈ।

ਯੇਨੈਵ ਸृष੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਆਪੋ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਮਹੀਤਲੇऽਸ੍ਮਿਨ੍। ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਯਾਤੇਨ ਤਥਾ ਹ੍ਯਪੋऽਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤੇਨੈਵ ਤੁ ਸਂਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ।। ੩੮.

ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਹ ਰੱਖਿਆ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸ਼ੂਭੇਨ ਤ੍ਵਸ਼ੁਭੇਨ ਚੈਵ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਃ। ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਭਾਵਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਰਵੇਰ੍ਵਸ਼ਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਪੂਣ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ, ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਮ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਯੇ ਚਾਪਿ ਦੇਵਾ ਮਨਵਃ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾ ਅਨ੍ਯੇऽਪਿ ਯੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗਤਾਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਃ। ਸਦ੍ਭਾਵਿਤਾਖ੍ਯਾਤਿਵਸ਼ਾਚ੍ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰ੍ਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ।। ੩੮.

ਜੋ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਜੋ ਸਵਰਗ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸਿਧ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ 'ਚ ਜੀਵ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਾਲਮਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਸਹ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਸਹ ਦੇਵੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ।। ੩੮.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮਨਵੰਤਰ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।

ਸ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ । ਅਸ੍ਯਾਃ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਨਿਃਸ਼ੇषਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋ ਯੁਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਹੋ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਨਿਮੇषਸ੍ਤੁਲ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹਿ ਕृਤੋ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰੇਣ ਤੁ ।। ੩੮.

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਜਾਣੋ; ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਨਿਮੇਸ਼ਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦਾ ਝਪਕਾ, ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨੁषਾਕ੍ਸ਼ਿਨਿਮੇषਾਸ੍ਤੁ ਕਾष੍ਠਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾ। ਲਵਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚੈਵ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਕਾष੍ਠਾ ਤੁ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੮.

ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਲਵਾ ਇੱਕ ਖਸ਼ਣ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵੀਹ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਪ੍ਤੋਦਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਿਕਾਸ੍ਤੁ ਲਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਲਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਜ੍ਞੇਯੈ ਮੁਹੂਰ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਲਾਃ ।। ੩੮.

ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ ਸੱਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਵਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਹ ਲਵਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਨਾਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਸ਼ਤਾਨਿ षਟ੍ ।। ੩੮.

ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਤੀਹ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ-ਰਾਤ 'ਚ ਛੇ ਸੌ ਵਧੀਕ ਕਲਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗਤਿਰ੍ਯਥਾ। ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚੈਵ ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਲਾ ।। ੩੮.

ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ: ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਾਠਾ, ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ਭਾਗਃ ਕਲਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾਨਾਨ੍ਤੁ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਤਃ ।। ੩੮.

ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਸਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਲੀ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਲਵਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ। ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਨਾਮ੍ਭਸਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਲਾਨ੍ਯਥ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ।। ੩੮.

ਮੁਹੂਰਤ ਤੇ ਲਵਾ ਮਾਪ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਪਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਗਧੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਜਲਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਏਤੇ ਚਾਪ੍ਯੁਦਕਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਨਾਲਿਕੋ ਧਟਃ ।। ੩੮.

ਮਾਗਧ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਲਿਕਾ ਤੇ ਇੱਕ ਘਟਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਹੇਮਮਾषੈਃ ਕृਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੈਃ. ਸਮਾਹਨਿ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਵੈ ਦ੍ਵਿਨਾਲਿਕੌ ।। ੩੮.

ਚਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਛੇਦ, ਹਰ ਇੱਕ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਲੰਬਾ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵਾਂ 'ਚ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਦੋ ਨਾਲਿਕਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਵੇਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਨृषੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ। ਅਧਿਕਂ षਟ੍ ਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚੈਵ ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਲਾ ।। ੩੮.

ਸੂਰਜ ਦੇ ਖਾਸ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਛੇ ਸੌ ਪੰਜ ਕਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਦਹਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਦਸ਼ਾਧਿਕਮ੍। ਸਾਵਨੇਨ ਤੁ ਮਾਸੇਨ ਹ੍ਯਬ੍ਦੋऽਯਂ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੮.

ਉਹ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਨਹੀਂ, ਦਸ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ; ਸਾਵਨ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।