ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਮੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰ ਜਙ੍ਗਮੇ। ਤਦਾ ਸ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਸੁਮਨਾਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਦਨਃ ਸਹਸ੍ਰਵਾਕ੍। ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਯਪਥੇ ਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਦਇਆਲੂ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣੋ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਗੋਪ੍ਤਾ ਹ੍ਯਪੂਰ੍ਵ੍ਵ ਏਕਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੁਰਾषਾਟ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਾਨ੍ ਵੈ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਵੈ ਤਮਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ ।। ੩੮.

ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਲਿਲਪ੍ਲੁਤੇ। ਸੁषੁਪ੍ਸੁਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੩੮.

ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਰਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਯਦਾ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਿਤਾਃ। ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਲਂ ਸਪ੍ਤ ਮਹਰ੍षਯਃ ।। ੩੮.

ਜਦ ਸਭ ਜੀਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤਸ੍ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ। ਭृਗ੍ਵਾਦਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੮.

ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸਪ੍ਤਲੋਕਾਨ੍ ਵੈ ਤੇ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਤੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀषੁ ਰਾਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੮.

ਉਹ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਤਿਆ ਆਦਿ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਕਾਲਂ ਸ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿषੁ। ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਪਰਮੇष੍ਠਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯਃ ਸ ਪਠ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਵਰਾਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਯष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਏਵਮਾਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੮.

ਉਹ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਤ੍ਮਨਿ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਦਾਯ ਸਰ੍ਵਕृਤ੍। ਤਤਸ੍ਤੇ ਵਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤਮਸ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਜਲੇ ।। ੩੮.

ਫਿਰ, ਵੱਡਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਮਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਾਯ ਨਿਦਧੇ ਪੁਨਃ ।। ੩੮.

ਜਦ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸਲੋਕੇ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੌ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਵਿਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਠਹਿਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ,

ਦੇਹੈਰ੍ਵਿਯੋਗਃ ਸਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤਤੋ ਦਗ੍ਧੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇष੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਦੇਵਰ੍षਿਮਨੁਵਰ੍ਯ੍ਯੇषੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲਨੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.

ਉਸ ਵਿਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦ ਸਭ ਭੂਤ ਅਦਿੱਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਕਲ੍ਪਾਦਾਵਪ੍ਰਤਪ੍ਤਾਨਿ ਜਨਮੇਵਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੮.

ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੱਕ, ਸਭ ਜੀਵ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਅਜੇ ਤਕ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਨਾਰਕੇਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਪਿ। ਤਦਾ ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਦਗ੍ਧਾਨਿ ਧੁਤਪਾਪਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਜਨੇ ਤਾਨ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਂਪ੍ਲਵਤੇ ਜਗਤ੍ ।। ੩੮.

ਜੋ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਾਯਾਨ੍ਤੁ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਯੋਨਯੇ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੩੮.

ਪਰ ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ऋषਯੋ ਮਨਵੋ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ। ਤੇषਾਮਪੀਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਧਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਸਿਧ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਯਾਸ੍ਤਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਥਾ ਜਨ੍ਮਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉੱਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਣਾ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਃ ਸਂਸਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਵਰ੍षਾਸ੍ਵਿਹ ।। ੩੮.

ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਵ-ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਵਰਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਯਥਾਰ੍ਤ੍ਤਾਵृਤੁਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨਾਨਾਰੂਪਾਣਿ ਪਰ੍ਯ੍ਯਯੇ ।। ੩੮.

ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਤਰਾਤ੍ਰਿषੁ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਗਤਿਮਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ ਚ ।। ੩੮.

ਉਹੀ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤਾਂ 'ਚ, ਵਿਨਾਸ਼ ਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਕਾਰਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਮਹਾਯੋਗਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੩੮.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਿਕਲਦੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਮਹਾਂਯੋਗੀ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ।

ਸਂਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ।। ੩੮.

ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਮਹਾਂਦੇਵ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੈ।

ਯੇਨੈਵ ਸृष੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਆਪੋ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਮਹੀਤਲੇऽਸ੍ਮਿਨ੍। ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਯਾਤੇਨ ਤਥਾ ਹ੍ਯਪੋऽਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤੇਨੈਵ ਤੁ ਸਂਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ।। ੩੮.

ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਹ ਰੱਖਿਆ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸ਼ੂਭੇਨ ਤ੍ਵਸ਼ੁਭੇਨ ਚੈਵ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਃ। ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਭਾਵਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਰਵੇਰ੍ਵਸ਼ਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਪੂਣ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ, ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਮ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਯੇ ਚਾਪਿ ਦੇਵਾ ਮਨਵਃ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾ ਅਨ੍ਯੇऽਪਿ ਯੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗਤਾਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਃ। ਸਦ੍ਭਾਵਿਤਾਖ੍ਯਾਤਿਵਸ਼ਾਚ੍ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰ੍ਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ।। ੩੮.

ਜੋ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਜੋ ਸਵਰਗ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸਿਧ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ 'ਚ ਜੀਵ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਾਲਮਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਸਹ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਸਹ ਦੇਵੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ।। ੩੮.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮਨਵੰਤਰ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।

ਸ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ । ਅਸ੍ਯਾਃ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਨਿਃਸ਼ੇषਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋ ਯੁਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਹੋ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਨਿਮੇषਸ੍ਤੁਲ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹਿ ਕृਤੋ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰੇਣ ਤੁ ।। ੩੮.

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਜਾਣੋ; ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਨਿਮੇਸ਼ਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦਾ ਝਪਕਾ, ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।