ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਪੀਤਂ ਜਲਮਭ੍ਰੇषੁ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਪੁਨਃ ਪਤਤਿ ਤਦ੍ਭੂਮੌ ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਰ੍ਣਵਾਃ ।। ੩੮.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਾਂ ਵੇਲਾਂ ਪਰਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਹੀ ਚਾਪ੍ਸੁ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ।। ੩੮.

ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਸਹਸੋਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਯੋਦਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਭਸ੍ਤਲੇ। ਸਂਵੇष੍ਟਯਤਿ ਘੋਰਾਤ੍ਮਾ ਦਿਵਿ ਵਾਯੁਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੮.

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਰਾਉਣੀ ਹਵਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਘੋਰੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ। ਪੂਰ੍ਣੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਵੈ ਨਿਃਸ਼ੇषਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਮ੍ਭਸਾ ਵृਤੇ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਕਾਰ੍ਣਵਂ ਬੁਧਾਃ। ਅਥ ਭੂਮਿਤਲਂ ਖਞ੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ। ਨष੍ਟੇ ਭਾਵੇऽਵਲੀਨਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਯਤ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ।। ੩੮.

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਤਹ, ਆਸਮਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਐਸਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾ ਆਪੋ ਹੈਮਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯੇਕਂ ਸਲਿਲਾਖ੍ਯਾਂ ਭਜਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੩੮.

ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ, ਫੈਲ ਕੇ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਗਤਾਗਤਿਕਂ ਚੈਵ ਤਦਾ ਤਤ੍ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਮਹੀਮਰ੍ਣਵਾਖ੍ਯਂ ਚ ਤਜ੍ਜਲਮ੍ ।। ੩੮.

ਉਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭਾਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾ ਭਾਭਿਰ੍ਭਾਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤਿषੁ। ਭਸ੍ਮ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦਮ੍ਭੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਭਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰੇ ਚ ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਅਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ਯੋ ਵੈ ਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਸ੍ਤੇਨ ਤਾ ਨਰਾਃ ।। ੩੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ 'ਅਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਨਰਾ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਗਤੇ। ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮੇਵਂ ਤੁ ਭਵਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵਂ ਜਗਤ੍। ਤਦਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਾ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ।। ੩੮.

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰ ਜਙ੍ਗਮੇ। ਤਦਾ ਸ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਸੁਮਨਾਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਦਨਃ ਸਹਸ੍ਰਵਾਕ੍। ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਯਪਥੇ ਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਦਇਆਲੂ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣੋ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਗੋਪ੍ਤਾ ਹ੍ਯਪੂਰ੍ਵ੍ਵ ਏਕਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੁਰਾषਾਟ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਾਨ੍ ਵੈ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਵੈ ਤਮਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ ।। ੩੮.

ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਲਿਲਪ੍ਲੁਤੇ। ਸੁषੁਪ੍ਸੁਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੩੮.

ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਰਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਯਦਾ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਿਤਾਃ। ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਲਂ ਸਪ੍ਤ ਮਹਰ੍षਯਃ ।। ੩੮.

ਜਦ ਸਭ ਜੀਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤਸ੍ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ। ਭृਗ੍ਵਾਦਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੮.

ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸਪ੍ਤਲੋਕਾਨ੍ ਵੈ ਤੇ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਤੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀषੁ ਰਾਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੮.

ਉਹ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਤਿਆ ਆਦਿ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਕਾਲਂ ਸ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿषੁ। ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਪਰਮੇष੍ਠਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯਃ ਸ ਪਠ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਵਰਾਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਯष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਏਵਮਾਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੮.

ਉਹ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਤ੍ਮਨਿ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਦਾਯ ਸਰ੍ਵਕृਤ੍। ਤਤਸ੍ਤੇ ਵਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤਮਸ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਜਲੇ ।। ੩੮.

ਫਿਰ, ਵੱਡਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਮਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਾਯ ਨਿਦਧੇ ਪੁਨਃ ।। ੩੮.

ਜਦ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸਲੋਕੇ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੌ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਵਿਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਠਹਿਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ,

ਦੇਹੈਰ੍ਵਿਯੋਗਃ ਸਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤਤੋ ਦਗ੍ਧੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇष੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਦੇਵਰ੍षਿਮਨੁਵਰ੍ਯ੍ਯੇषੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲਨੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.

ਉਸ ਵਿਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦ ਸਭ ਭੂਤ ਅਦਿੱਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਕਲ੍ਪਾਦਾਵਪ੍ਰਤਪ੍ਤਾਨਿ ਜਨਮੇਵਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੮.

ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੱਕ, ਸਭ ਜੀਵ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਅਜੇ ਤਕ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀਨਿ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਨਾਰਕੇਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਪਿ। ਤਦਾ ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਦਗ੍ਧਾਨਿ ਧੁਤਪਾਪਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਜਨੇ ਤਾਨ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਂਪ੍ਲਵਤੇ ਜਗਤ੍ ।। ੩੮.

ਜੋ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਾਯਾਨ੍ਤੁ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਯੋਨਯੇ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੩੮.

ਪਰ ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ऋषਯੋ ਮਨਵੋ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ। ਤੇषਾਮਪੀਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਧਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਸਿਧ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਯਾਸ੍ਤਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਥਾ ਜਨ੍ਮਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉੱਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਣਾ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਃ ਸਂਸਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਵਰ੍षਾਸ੍ਵਿਹ ।। ੩੮.

ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਵ-ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।