ਸ਼ਙ੍ਖਕੁਨ੍ਦਨਿਭਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਜਾਤ੍ਯਞ੍ਜਨਨਿਭਾਸ੍ਤਥਾ । ਧੂਮ੍ਰ ਵਰ੍ਣਾ ਘਨਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਤ੍ਪੀਤਾਃ ਪਯੋਧਰਾਃ ।। ੩੮.
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੰਨਣ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਅੰਜਨ ਵਾਂਗ; ਕੁਝ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੀਲੇ ਹਨ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ।
ਕੇਚਿਦ੍ਰਾਸਭਵਰ੍ਣਾਭਾ ਲਾਕ੍ਸ਼ਾਰਕ੍ਤਨਿਭਾਸ੍ਤਥਾ। ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਭਾਸ੍ਤ੍ਵਪਰੇ ਕਪੋਤਾਭਾਸ੍ਤਥਾਮ੍ਬੁਦਾਃ ।। ੩੮.
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਗਧਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਕੁਝ ਲਾਖ ਰੰਗ ਵਾਂਗ; ਹੋਰ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਨਿਭਾਃ ਕੇਚਿਦੁਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਘਨਾ ਦਿਵਿ। ਕੇਚਿਤ੍ਪੁਰਧਰਾਕਾਰਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਗਜਕੁਲੋਪਮਾਃ ।। ੩੮.
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਹੋਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕੇ ਚਿਤ੍ਪਰ੍ਵਤਸਂਕਾਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸ੍ਥਲਨਿਭਾ ਘਨਾਃ। ਕੁਣ੍ਡਾਗਾਰਨਿਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਨ੍ਮੀਨਕੁਲੋਪਮਾਃ ।। ੩੮.
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਾਂਗ; ਕੁਝ ਕੁੰਡਾਗਾਰ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਬਹੁਰੂਪਾ ਘੋਰਰੂਪਾ ਘੋਰਸ੍ਵਰਨਿਨਾਦਿਨਃ। ਤਦਾ ਜਲਧਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪੂਰਯਨ੍ਤਿ ਨਭਃਸ੍ਥਲਮ੍ ।। ੩੮.
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਏ, ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ਤੇ ਜਲਦਾ ਘੋਰਾ ਨਵੀਨਾ ਭਾਸ੍ਕਰਾਤ੍ਮਿਕਾਃ। ਸਪ੍ਤਧਾ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਮਗ੍ਨਿਂ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੩੮.
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਨਵੇਂ, ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ਤੇ ਜਲਦਾ ਵਰ੍षਂ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਚ ਮਹੋਦ੍ਯਮਮ੍। ਸੁਘੋਰਮਸ਼ਿਵਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਪਾਵਕਮ੍ ।। ੩੮.
ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਦਲ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼, ਡਰਾਉਣੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵृष੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾਰਿਭਿਃ ਪੂਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍। ਅਦ੍ਭਿਸ੍ਤੇਜੋऽਭਿਭੂਤਞ੍ਚ ਤਦਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ ।। ੩੮.
ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅੱਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨष੍ਟੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਵਰ੍षਸ਼ਤੇ ਪਯੋਦਾਃ ਪਾਕਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਪ੍ਲਾਵਯਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬृਹਜ੍ਜਾਲਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ ।। ੩੮.
ਅੱਗ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬੱਦਲ ਜੋ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧਾਰਾਭਿਃ ਪੂਰਯਨ੍ਤੀਮਂ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ। ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਲਿਲੌਘੈਸ੍ਤੁ ਵੇਲਾਮਭਿਭਵਨ੍ਤ੍ਯਪਿ। ਸਾਦ੍ਰਿਰ੍ਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਰਂ ਪृਥ੍ਵੀ ਹ੍ਯਦ੍ਭਿਃ ਸਂਛਾਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.
ਆਤਮ-ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਬੱਦਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਚ ਤੋਯਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਹਿ ਪਰਿਮਣ੍ਡਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯੁਦਧੌ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪੀਤਂ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ।। ੩੮.
ਉਸ ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਸਾਰਾ ਕੁਹਾੜਾ ਕਰਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ।
ਆਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਪੀਤਂ ਜਲਮਭ੍ਰੇषੁ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਪੁਨਃ ਪਤਤਿ ਤਦ੍ਭੂਮੌ ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਰ੍ਣਵਾਃ ।। ੩੮.
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਾਂ ਵੇਲਾਂ ਪਰਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਹੀ ਚਾਪ੍ਸੁ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ।। ੩੮.
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਸਹਸੋਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਯੋਦਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਭਸ੍ਤਲੇ। ਸਂਵੇष੍ਟਯਤਿ ਘੋਰਾਤ੍ਮਾ ਦਿਵਿ ਵਾਯੁਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੮.
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਰਾਉਣੀ ਹਵਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਘੋਰੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ। ਪੂਰ੍ਣੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਵੈ ਨਿਃਸ਼ੇषਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਮ੍ਭਸਾ ਵृਤੇ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਕਾਰ੍ਣਵਂ ਬੁਧਾਃ। ਅਥ ਭੂਮਿਤਲਂ ਖਞ੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ। ਨष੍ਟੇ ਭਾਵੇऽਵਲੀਨਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਯਤ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ।। ੩੮.
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਤਹ, ਆਸਮਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਐਸਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾ ਆਪੋ ਹੈਮਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯੇਕਂ ਸਲਿਲਾਖ੍ਯਾਂ ਭਜਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੩੮.
ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ, ਫੈਲ ਕੇ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਗਤਾਗਤਿਕਂ ਚੈਵ ਤਦਾ ਤਤ੍ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਮਹੀਮਰ੍ਣਵਾਖ੍ਯਂ ਚ ਤਜ੍ਜਲਮ੍ ।। ੩੮.
ਉਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭਾਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾ ਭਾਭਿਰ੍ਭਾਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤਿषੁ। ਭਸ੍ਮ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦਮ੍ਭੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਭਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰੇ ਚ ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਅਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ਯੋ ਵੈ ਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਸ੍ਤੇਨ ਤਾ ਨਰਾਃ ।। ੩੮.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ 'ਅਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਨਰਾ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਗਤੇ। ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮੇਵਂ ਤੁ ਭਵਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵਂ ਜਗਤ੍। ਤਦਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਾ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ।। ੩੮.
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰ ਜਙ੍ਗਮੇ। ਤਦਾ ਸ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ।। ੩੮.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਸੁਮਨਾਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਦਨਃ ਸਹਸ੍ਰਵਾਕ੍। ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਯਪਥੇ ਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਦਇਆਲੂ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣੋ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਗੋਪ੍ਤਾ ਹ੍ਯਪੂਰ੍ਵ੍ਵ ਏਕਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੁਰਾषਾਟ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਾਨ੍ ਵੈ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਵੈ ਤਮਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ ।। ੩੮.
ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਲਿਲਪ੍ਲੁਤੇ। ਸੁषੁਪ੍ਸੁਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੩੮.
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਰਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਯਦਾ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਿਤਾਃ। ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਲਂ ਸਪ੍ਤ ਮਹਰ੍षਯਃ ।। ੩੮.
ਜਦ ਸਭ ਜੀਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਜਨਲੋਕਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤਸ੍ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ। ਭृਗ੍ਵਾਦਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੮.
ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸਪ੍ਤਲੋਕਾਨ੍ ਵੈ ਤੇ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਤੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀषੁ ਰਾਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੮.
ਉਹ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਤਿਆ ਆਦਿ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਕਾਲਂ ਸ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿषੁ। ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਪਰਮੇष੍ਠਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯਃ ਸ ਪਠ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਵਰਾਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਏਵਮਾਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੮.
ਉਹ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।