ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਪਯਾਜ੍ਯਾਃ ਸੁਧਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਰ੍ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਤੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੮.

ਸੁਧਰਮਾਣਾ ਦੂਜੇ ਹਵਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਪੁਲਹਾਤ੍ਮਜਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁ ਰੁਚੇਃ ਸੁਤਾਃ । ਅਙ੍ਗਿਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਧृਤਿਮਾਨ੍ ਪੌਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪਥ੍ਯਵਾਂਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੩੮.

ਪੁਲਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਚਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਿਰਸ ਧੀਰ ਹੈ, ਪੌਲਸਤਿਆ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪੌਲਹਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਨਿਰੁਤ੍ਸਕਃ। ਨਿष੍ਪ੍ਰਕਮ੍ਪਸ੍ਤਥਾਤ੍ਰੇਯੋ ਨਿਰ੍ਮੋਹਃ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੮.

ਪੌਲਹਾ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਗਵ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਅਤ੍ਰਿ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਕਸ਼ਯਪ ਮੋਹ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਸਿष੍ਠਃ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ। ਚਿਤ੍ਰਸੇਨੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਪੋ ਧਰ੍ਮਧृਤੋ ਭਵਃ ।। ੩੮.

ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਤ ਤ੍ਰੈਓਦਸ਼ੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ, ਤਪੋ, ਧਰਮਧ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਭਵ।

ਅਨੇਕਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਬਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੁਰਸੋ ਨਿਰ੍ਭਯਃ ਪृਥਃ। ਰੌਚ੍ਯਸ੍ਯੈਤੇ ਮਨੋਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ ।। ੩੮.

ਅਨੇਕਕਸ਼ਤ੍ਰਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ; ਸੁਰਸਾ, ਨਿਡਰ; ਪ੍ਰਿਥਾ — ਇਹ ਤ੍ਰੈਓਦਸ਼ੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੇ ਤੁ ਪਰ੍ਯਾਯੇ ਭੌਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਮਨੋਃ । ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਗਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੇਤੁ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੮.

ਚੌਦਵਾਂ ਚੱਕਰ, ਭੂਤ ਦੇ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਣਗੇ।

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਸ਼੍ਚ ਕਨਿष੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਭਾਜਰਾਸ੍ਤਥਾ। ਵਾਚਾਵृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਞ੍ਚ ਦੇਵਗਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੮.

ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼, ਕਨਿਸ਼ਠ, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਭਾਜਰਾ ਅਤੇ ਵਾਕਾਵ੍ਰਿਧ — ਇਹ ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤੈਵ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਾਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸਂਜ੍ਞਕਾਨ੍। ਬृਹਦਾਦ੍ਯਾਨਿ ਸਾਮਾਨਿ ਕਨਿष੍ਠਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਤਾਨ੍ ਵਿਦੁਃ। ਸਪ੍ਤ ਲੋਕਾਃ ਪਰਿਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਭਾਜਿਰਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਿਨ੍ਧਵਃ ।। ੩੮.

ਇਹ ਸੱਤ ਭਾਗ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ। ਵੱਡੇ ਸਾਮ ਪਹਿਲੇ ਹਨ, ਸੱਤ ਕਨਿਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਜਿਰਾ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਚਾਵृਦ੍ਧਾਨृषੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨੋਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਵੈ। ਸਰ੍ਵੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੮.

ਵਾਕਾਵ੍ਰਿਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਇੰਦਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਤੇਜਸਾ ਤਪਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਲਸ਼੍ਰੁਤਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ ਚ। ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਗੁਣੈਸ੍ਤਾਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੇऽਭਿਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਤਪ, ਸਮਝ, ਤਾਕਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਾਪਵਾਦਿਨੋ ਹृष੍ਟਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਭੂਤਵਾਦਿਨਃ। ਭੂਤਾਨੁਵਾਦਿਨਃ ਸਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਃ ਪ੍ਰਵਾਦਿਨਾਮ੍ ।। ੩੮.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਵੈਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਧ੍ਰਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪੌਲਸ੍ਤ੍ਯੋ ਮਾਗਧਸ਼੍ਚ ਯਃ। ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਚਿਰਾਙ੍ਗਿਰਸਸ੍ਤਥਾ। ਓਜਸ੍ਵੀ ਸੁਬਲਸ਼੍ਚੈਵ ਭੌਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤੇ ਮਨੋਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੩੮.

ਅਗਨਿਧ੍ਰ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਮਾਗਧ, ਭਾਰਗਵ, ਅਗਨਿਬਾਹੁ, ਸ਼ੁਚਿ, ਆਂਗਿਰਸ, ਓਜਸਵੀ ਤੇ ਸੁਬਲ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੂ ਭੌਤਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

ਸਵਰ੍ਣਾ ਮਨਵੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਏਕੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਵਰ੍ਣੋ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੂ, ਜੋ ਸਵਰਨਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਇਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਵਸਵਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਵਰਨ ਮਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੌਚ੍ਯੋ ਭੌਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯੌ ਤੌ ਤੁ ਮਨੋਃ ਪੌਲਹਭਾਰ੍ਗਵੌ। ਭੌਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਧਿਪਤ੍ਯੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਃ ਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਰੌਚਿਆ ਤੇ ਭੌਤਿਆ, ਜੋ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਪੌਲਹ ਤੇ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਭੌਤਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਨਿਃਸ਼ੇषੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਤਦਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ। ਅਨ੍ਤੇऽਨੇਕਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਂਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਭਾਰ੍ਗਵਾ ਦੇਵਾ ਅਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਤਦਾ। ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਮ੍ ।। ੩੮.

ਇਹ ਸੱਤ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵਤਾ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤृਭਿਰ੍ਮਨੁਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭਿਸ੍ਤੁ ਯੇ। ਯਜ੍ਵਾਨਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇऽਪ੍ਯਨ੍ਯੇ ਤਦ੍ਭਾਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤੈਃ ਸਹ ।। ੩੮.

ਪਿਤਰਾਂ, ਮਨੂਆਂ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਹੋਰ ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਗਮਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੀਸ਼੍ਵਰਾਃ। ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਗਤੇषੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਤਦਾ। ਅਨਾਧਾਰਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਵੈ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੮.

ਇਸ਼ਵਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਉਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਹਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾਂ ਤਾਨਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਪ੍ਰਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਰਾऋਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੮.

ਫਿਰ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤਾਰੇ, ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਖੁਲ ਕੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਵ੍ਯਤੀਤੇषੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰੇष੍ਵਿਹ। ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾष੍ਟੇषੁ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੮.

ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਵਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਹਰਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਪ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਤਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗਣਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਮਹੌਜਸਃ ।। ੩੮.

ਜਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ, ਚੌਦਾਂ ਗਰੁੱਪ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਗਤੇषੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਯੋਜ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਸਮੇਤ੍ਯ ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਂਕਲਨੇ ਤਦਾ ।। ੩੮.

ਜਦ ਉਹ ਉਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਲਪ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਗਣਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਸਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੂਯਨ੍ਤੇ ਜਨਲੋਕਂ ਸਹਾਨੁਗਾਃ ।। ੩੮.

ਮਹਰਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਗਰੁੱਪ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਦੇਵੇष੍ਵਤੀਤੇषੁ ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਜ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਤਿ। ਭੂਤਾਦਿष੍ਵਵਸ਼ਿष੍ਟੇषੁ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਚਾਪ੍ਯੁਤ ।। ੩੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਦੇਵਤਾ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਭੂਤਕ ਤੱਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹੀ ਬਚਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯੇषੁ ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਮਹਾਨ੍ਤੇषੁ ਭੂਰਾਦਿषੁ। ਦੇਵੇषੁ ਚ ਗਤੇषੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਯੋਜ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਾਮ੍ ।। ੩੮.

ਜਦ ਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਲਪ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਂਹृਤ੍ਯ ਤਾਂਸ੍ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਦਾਨਵਾਨ੍। ਸਂਸ੍ਥਾਪਯਤਿ ਵੈ ਸਰ੍ਗਂ ਮਹਦॄष੍ਟ੍ਯਾ ਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੩੮.

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤਮਹਰ੍ਯਰ੍ਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਿਦੁਃ। ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੮.

ਉਥੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਿਕੋ ਯਸ਼੍ਚੈਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋऽਰ੍ਥਤਃ। ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰਃ ।। ੩੮.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਕੁਦਰਤੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ। ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸਂਯਮਃ। ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਤੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਕਰਣਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੮.

ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਤਬਾਹੀ 'ਬ੍ਰਾਹਮੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਾਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।