ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿਥਯੋ ਮਾਸਾ ਦਿਨਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤਥਾ। ऋਤਵਃ ਕਾਲਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋੜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਬਣਾਈ।

ਆਯੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਪਚਯਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰੂਪਸੌष੍ਠਵਮ੍। ਮੇਧਾ ਵਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਚ ਪਾਰਣਮ੍ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਉਮਰ, ਖੇਤ, ਵਾਧਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਅਕਲ, ਦੌਲਤ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਬਣਾਈ।

ਤ੍ਰਯੋ ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯਂ ਪਾਵਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਃ ।। ੩੫.

ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ।

ਸृष੍ਟਾ ਲੋਕਾਃ ਸੁਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ। ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਗਣਾਃ ਸृष੍ਟਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਗਣਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣੇ, ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।

ਨृਣਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਣ ਯੋਗੇਨ ਰਮਤੇ ਚ ਯਃ । ਗਤਾਗਤਾਨਾਂ ਯੋ ਨੇਤਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਵਿਧੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੫.

ਉਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਗੂਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਗਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਗਤਿਃ ਪਾਪਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਮ੍। ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ।। ੩੫.

ਉਹ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਾ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮਸਂਸ਼੍ਰਯਃ। ਦਿਗਨ੍ਤਰਂ ਨਭੋ ਭੂਮਿਰਾਪੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਭਾਵਸੁਃ ।। ੩੫.

ਉਹ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯ੍ਯਦ੍ਵਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਯੁਗੇਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਣਦਾਚਰਃ। ਯਃ ਪਰਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਦੇਵੋ ਯਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਤਪਃ ।। ੩੫.

ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋਵੇਂ ਚਾਨਣ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।

ਯਃ ਪਰਨ੍ਤਪਸਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਯਃ ਪਰਮ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍। ਆਦਿਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤੁ ਯੋ ਦੇਵੋ ਯਸ਼੍ਚ ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਕੋ ਵਿਭੁਃ ।। ੩੫.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਹੈ।

ਯੁਗਾਨ੍ਤੇष੍ਵਨ੍ਤਕੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਨ੍ਤਕਾਨ੍ਤਕਃ। ਸੇਤੁਰ੍ਯੋ ਲੋਕਸੇਤੂਨਾਂ ਮੇਧ੍ਯੋ ਯੋ ਮੇਧ੍ਯਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਮ੍ ।। ੩੫.

ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਲ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

ਵੇਦ੍ਯੋ ਯੋ ਵੇਦਵਿਦੁषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਵਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਸੋਮਭੂਤਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਨਾਮਗ੍ਨਿਭੂਤੋऽਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਸਾਮ੍ ।। ੩੫.

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਮਨੋਭੂਤਸ੍ਤਪੋਭੂਤਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ । ਵਿਨਯੋ ਨਯਤृਪ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਜਸ੍ਤੇਜਸ੍ਵਿਨਾਮਪਿ ।। ੩੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਬਣਿਆ, ਤਪਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਬਣਿਆ। ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਰੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਰਤਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਬਣਿਆ।

ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਿਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਯੋ ਗਤਿਰ੍ਗਤਿਮਤਾਮਪਿ। ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਭਵੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਪ੍ਰਾਣਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ।। ੩੫.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ, ਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ ਉਹੀ ਹੈ।

ਦਿਵਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨੇਰ੍ਮਧੁਸੂਦਨਃ। ਰਸੋऽਭਵਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਵੈ ਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ਮਾਂਸਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫.

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਹੈ। ਰਸ ਖੂਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਮਾਸ ਬਣਿਆ।

ਮਾਂਸਾਤ੍ਤੁ ਮੇਦਸੋ ਜਨ੍ਮ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਥਿ ਨਿਰੂਪ੍ਯਤੇ। ਅਸ੍ਥ੍ਨਾ ਮਜ੍ਜਾ ਸਮਭਵਨ੍ਮਜ੍ਜਾਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੩੫.

ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱੱਜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੱੱਜੇ ਤੋਂ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਘਰ੍ਭਃ ਸਮਭਵਦ੍ਰਸਮੂਲੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ। ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਥਮਞ੍ਚਾਪਸ੍ਤਾਃ ਸੌਮ੍ਯਰਾਸ਼ਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫.

ਬੀਜ ਤੋਂ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਢੇਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭੋष੍ਮਸਮ੍ਭਵੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਰ੍ਤ੍ਤਵਂ ਪਾਵਕਾਤ੍ਮਕਮ੍ ।। ੩੫.

ਗਰਭ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਢੇਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਆਰਤਵ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ।

ਭਾਵੌ ਰਸਾਨੁਗਾਵੇਤੌ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ਸ਼ਿਪਾਵਕੌ। ਕਫਵਰ੍ਗੇऽਭਵਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਗੇ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ।। ੩੫.

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਹਨ। ਕਫ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ।

ਕਫਸ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍। ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਨ੍ਤੁ ਮਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੫.

ਕਫ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਦਾ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਬਿਕੋष੍ਠਾਨ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੋ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ। ਮਨਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਕਫਃ ਸੋਮੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩੫.

ਨਾਭੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ। ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਸੋਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਮਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਮृਤਾਵੇਤਾਵਗ੍ਨਿਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਜਗਤ੍। ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋ ਗਰ੍ਭੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇऽਮ੍ਬੁਦਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੩੫.

ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਂ ਚਕ੍ਰੇ ਸਙ੍ਗਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ। ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ ।। ੩੫.

ਹਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਣੋऽਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੫.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ — ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਨਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਕਾਯਮੁਦਾਨੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਃ। ਵ੍ਯਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ ।। ੩੫.

ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਭੂਤਾਵਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾ। ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮਾਪੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ।। ੩੫.

ਉਸ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਗ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾ ਨਿਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤਂ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਯੋਗਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ। ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦੇਹਮਾਹੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚ ਮਾਰੁਤਮ੍ ।। ੩੫.

ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਾਣ੍ਯਾਕਾਸ਼ਯੋਨੀਨਿ ਜਲਾਸ੍ਰਾਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਤੇਜਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃष੍ਵਿਤਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਤੇषਾਂ ਯਨ੍ਨਾਮਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਾ ਵਿषਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੫.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਛਿਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਹੀ ਅੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਨ੍ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ ਸृਜਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ ਸਨਾਤਨਃ। ਨੈਧਨੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਥਂ ਲੋਕੇ ਨਰਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰਾਗਤਃ ।। ੩੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?

ਏष ਨਃ ਸਂਸ਼ਯੋ ਧੀਮਨ੍ਨੇष ਵੈ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ਮਹਾਨ੍ । ਕਥਂ ਗਤਿਰ੍ਗਤਿਮਤਾਮਾਪਨ੍ਨੋ ਮਾਨੁषੀਂ ਤਨੁਮ੍ ।। ੩੫.

ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ?