ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੇਨ ਤੇ ਨਿਹਤਾ ਦੈਤ੍ਯਾਃ ਸਂਗ੍ਰਾਮੇ ਤਾਰਕਾਮਯੇ। ਸਰ੍ਵ੍ਵਦੇਵਮਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਯੁਧਧਰਂ ਵਪੁਃ ।। ੩੫.

ਜਿਸ ਨੇ ਤਾਰਕਾਮਯ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗਰੁਡਸ੍ਥੇਨ ਚੋਤ੍ਸਿਕ੍ਤਃ ਕਾਲਨੇਮਿਰ੍ਨਿਪਾਤਿਤਃ। ਉਤ੍ਤਰਾਂਸ਼ੇ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸ੍ਯਾਮृਤੋਦਧੇਃ। ਯਃ ਸ਼ੇਤੇ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਯੋਗਮਾਸ੍ਥਾਯ ਤਿਮਿਰਂ ਮਹਤ੍ ।। ੩੫.

ਉਹ ਜੋ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਲਨੇਮਿ ਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਉਥੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੀ ਗਰ੍ਭਮਧਤ੍ਤ ਦਿਵ੍ਯਂ ਤਪਃਪ੍ਰਕਰ੍षਾਦਦਿਤਿਃ ਪੁਰਾ ਯਮ੍। ਸ਼ਕ੍ਰਞ੍ਚ ਯੋ ਦੈਤ੍ਯਗਣਾਵਰੁਦ੍ਧਂ ਗਰ੍ਭਾਵਮਾਨੇਨ ਭृਸ਼ਂ ਚਕਾਰ ।। ੩੫.

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਾਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਯਦਾਨਿਲੋ ਲੋਕਪਦਾਨਿ ਹृਤ੍ਵਾ ਚਕਾਰ ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ ਸਲਿਲੇਸ਼ਯਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ । ਕृਤ੍ਵਾਦਿਦੇਵਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਸ੍ਯ ਦੇਵਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਸੁਰੇਸ਼ਂ ਪੁਰੁਹੂਤਮੇਵ ।। ੩੫.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਨੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਪੁਰੁਹੂਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।

ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯ੍ਯੇਣ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ। ਅਗ੍ਨਿਮਾਹਵਨੀਯਞ੍ਚ ਵੇਦਿਞ੍ਚੈਵ ਕੁਸ਼ਸ੍ਰਵਮ੍ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਦਾ ਅੱਗ, ਅਨੁਆਹਾਰ ਦਾ ਕਰਮ, ਆਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਵੇਦੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀਯਂ ਸ੍ਰੁਵਞ੍ਚੈਵ ਅਵਭृਥਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਅਥ ਤ੍ਰੀਨਿਹ ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਹਵ੍ਯਭਾਗ ਪ੍ਰਦਾਨ੍ਮਖੇ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਚਮਚ, ਅਵਭ੍ਰਥ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ।

ਹਵ੍ਯਾਦਾਂਸ਼੍ਚ ਸੁਰਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਕਵ੍ਯਾਦਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਤॄਨਪਿ। ਭੋਗਾਰ੍ਥਂ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਨਾ ਯੋ ਯਜ੍ਞੋ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਾਵ੍ਯ ਭੋਗ, ਭੋਗ ਲਈ ਯਜਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਬੰਨ੍ਹੇ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨ ਹੈ ਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਯੂਪਾਨ੍ ਸਮਿਤ੍ਸ੍ਰੁਵਂ ਸੋਮਂ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਪਰਿਧੀਨਪਿ। ਯਜ੍ਞਿਯਾਨਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਜ੍ਞੀਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾਨਲਾਨ੍ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਯੂਪ, ਸਮਿੱਧਾਂ, ਚਮਚ, ਸੋਮ, ਸੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ, ਯਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਸਦਸ੍ਯਾਨ੍ ਯਜਮਾਨਾਂਸ਼੍ਚ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਾਨ੍ ਕ੍ਰਤੂਤ੍ਤਮਾਨ੍। ਵਿਬਭ੍ਰਾਜ ਪੁਰਾ ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰਮੇष੍ਠ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ ।। ੩੫.

ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤ, ਯਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਉੱਤਮ ਯਜਨ ਬਣਾਏ।

ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਂ ਯਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰੀਲ੍ਲੋਁਕਾਨ੍ ਹਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਕ੍ਸ਼ਣਾ ਨਿਮੇषਾਃ ਕਾष੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਕਲਾਸ੍ਤ੍ਰੈਕਾਲਮੇਵ ਚ ।। ੩੫.

ਉਹ ਜੋ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਲ, ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿਥਯੋ ਮਾਸਾ ਦਿਨਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤਥਾ। ऋਤਵਃ ਕਾਲਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋੜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਬਣਾਈ।

ਆਯੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਪਚਯਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰੂਪਸੌष੍ਠਵਮ੍। ਮੇਧਾ ਵਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਚ ਪਾਰਣਮ੍ ।। ੩੫.

ਉਸ ਨੇ ਉਮਰ, ਖੇਤ, ਵਾਧਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਅਕਲ, ਦੌਲਤ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਬਣਾਈ।

ਤ੍ਰਯੋ ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯਂ ਪਾਵਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਃ ।। ੩੫.

ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ।

ਸृष੍ਟਾ ਲੋਕਾਃ ਸੁਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ। ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਗਣਾਃ ਸृष੍ਟਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਗਣਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣੇ, ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।

ਨृਣਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਣ ਯੋਗੇਨ ਰਮਤੇ ਚ ਯਃ । ਗਤਾਗਤਾਨਾਂ ਯੋ ਨੇਤਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਵਿਧੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੫.

ਉਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਗੂਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਗਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਗਤਿਃ ਪਾਪਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਮ੍। ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ।। ੩੫.

ਉਹ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਾ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮਸਂਸ਼੍ਰਯਃ। ਦਿਗਨ੍ਤਰਂ ਨਭੋ ਭੂਮਿਰਾਪੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਭਾਵਸੁਃ ।। ੩੫.

ਉਹ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯ੍ਯਦ੍ਵਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਯੁਗੇਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਣਦਾਚਰਃ। ਯਃ ਪਰਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਦੇਵੋ ਯਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਤਪਃ ।। ੩੫.

ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋਵੇਂ ਚਾਨਣ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।

ਯਃ ਪਰਨ੍ਤਪਸਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਯਃ ਪਰਮ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍। ਆਦਿਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤੁ ਯੋ ਦੇਵੋ ਯਸ਼੍ਚ ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਕੋ ਵਿਭੁਃ ।। ੩੫.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਹੈ।

ਯੁਗਾਨ੍ਤੇष੍ਵਨ੍ਤਕੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਨ੍ਤਕਾਨ੍ਤਕਃ। ਸੇਤੁਰ੍ਯੋ ਲੋਕਸੇਤੂਨਾਂ ਮੇਧ੍ਯੋ ਯੋ ਮੇਧ੍ਯਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਮ੍ ।। ੩੫.

ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਲ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

ਵੇਦ੍ਯੋ ਯੋ ਵੇਦਵਿਦੁषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਵਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਸੋਮਭੂਤਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਨਾਮਗ੍ਨਿਭੂਤੋऽਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਸਾਮ੍ ।। ੩੫.

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਮਨੋਭੂਤਸ੍ਤਪੋਭੂਤਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ । ਵਿਨਯੋ ਨਯਤृਪ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਜਸ੍ਤੇਜਸ੍ਵਿਨਾਮਪਿ ।। ੩੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਬਣਿਆ, ਤਪਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਬਣਿਆ। ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਰੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਰਤਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਬਣਿਆ।

ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਿਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਯੋ ਗਤਿਰ੍ਗਤਿਮਤਾਮਪਿ। ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਭਵੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਪ੍ਰਾਣਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ।। ੩੫.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ, ਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ ਉਹੀ ਹੈ।

ਦਿਵਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨੇਰ੍ਮਧੁਸੂਦਨਃ। ਰਸੋऽਭਵਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਵੈ ਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ਮਾਂਸਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫.

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਹੈ। ਰਸ ਖੂਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਮਾਸ ਬਣਿਆ।

ਮਾਂਸਾਤ੍ਤੁ ਮੇਦਸੋ ਜਨ੍ਮ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਥਿ ਨਿਰੂਪ੍ਯਤੇ। ਅਸ੍ਥ੍ਨਾ ਮਜ੍ਜਾ ਸਮਭਵਨ੍ਮਜ੍ਜਾਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੩੫.

ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱੱਜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੱੱਜੇ ਤੋਂ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਘਰ੍ਭਃ ਸਮਭਵਦ੍ਰਸਮੂਲੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ। ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਥਮਞ੍ਚਾਪਸ੍ਤਾਃ ਸੌਮ੍ਯਰਾਸ਼ਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੫.

ਬੀਜ ਤੋਂ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਢੇਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭੋष੍ਮਸਮ੍ਭਵੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਰ੍ਤ੍ਤਵਂ ਪਾਵਕਾਤ੍ਮਕਮ੍ ।। ੩੫.

ਗਰਭ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਢੇਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਆਰਤਵ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ।

ਭਾਵੌ ਰਸਾਨੁਗਾਵੇਤੌ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ਸ਼ਿਪਾਵਕੌ। ਕਫਵਰ੍ਗੇऽਭਵਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਗੇ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ।। ੩੫.

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਹਨ। ਕਫ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ।

ਕਫਸ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍। ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਨ੍ਤੁ ਮਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੫.

ਕਫ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਦਾ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।