ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਨ੍ਨਾਥਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪੁਰਨ੍ਦਰਃ । ਮਘਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਿਣੋ ਵਜ੍ਰਪਾਣਯਃ। ਸਰ੍ਵੈਃ ਕ੍ਰਤੁਸ਼ਤੇਨੇष੍ਟਂ ਪृਥਕ੍ ਸ਼ਤਗੁਣੇਨ ਤੁ ।। ੩.

ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਮਘਵਾਨ, ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਜਰ ਧਾਰੀ, ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੌ-ਸੌ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤ੍ਯਬਲਾਨਿ ਚ। ਅਭਿਭੂਯਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯੈਃ ਕਾਰਣੈਰਪਿ ।। ੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜਸਾ ਤਪਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਲਸ਼੍ਰੁਤਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ। ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਨ੍ਨਾਥਾ ਯਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣਵਃ। ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇਨਿਬੋਧਤ ।। ੩.

ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੋਤ, ਤਪ, ਅਕਲ, ਬਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਲੋਕਤ੍ਰਯਂ ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਭਵ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਦਿਵਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਧਨਮ੍ ।। ੩.

ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਲੋਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਧ੍ਯਾਯਤਾ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਗ੍ਰੇ ਵਿਭਾषਿਤਮ੍। ਭੂਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਮਭੂਤ੍ਤਦਾ ।। ੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 'ਭੂ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਭੂਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ। ਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਮਭੂਤ੍ਤਤਃ। ਅਤੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮੋ ਲੋਕੋ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਰ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩.

ਇਸ ਜੀਵਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਿੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ ਭੂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਭੂਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ। ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋऽਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩.

ਇਸ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। 'ਭਵਤ' ਜੋ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਭਵਨਾਤ੍ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕੋ ਨਿਰੁਕ੍ਤਜ੍ਞੈਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਲੋਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩.

'ਭਵਨਾ' ਤੋਂ ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਇਹ ਹੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕੇ ਤृਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ । ਭਵ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵ੍ਯੋ ਲੋਕਸ੍ਤਦਾऽਭਵਤ੍ ।। ੩.

ਜਦੋਂ ਭੁਵਲੋਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਭਵਿਆ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਵਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਅਨਾਗਤੇ ਭਵ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯਸੌ ਲੋਕੋ ਨਾਮਤਸ੍ਤੁ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩.

'ਭਵਿਆ' ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਲੋਕ ਭਵਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤृਤੀਯੋऽਨ੍ਯੋ ਭਾਵ੍ਯੋ ਲੋਕਸ੍ਤਦਾਭਵਤ੍। ਭਾਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਭਾਵ੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩.

ਤੀਜੇ ਲੋਕ ਨੂੰ 'ਸਵਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਬਣਿਆ। 'ਭੂ' ਧਾਤੂ ਭਵਿੱਖ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭੂਰਿਤੀਯਂ ਸ੍ਮृਤਾ ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਥਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੈष ਸਂਗ੍ਰਹਃ ।। ੩.

ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਭਵਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਾਰੈਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਹृਤਯੋऽਭਵਨ੍। ਨਾਥ ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਧਾਤੁਜ੍ਞੈਃ ਪਾਲਨੇ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। 'ਨਾਥ' ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਜੜਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭਵਤਸ੍ਤਦਾ। ਲੋਕਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਨਾਥਾਸ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਭੂਤ, ਭਵਿਆ ਤੇ ਭਵਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਣ ਭੂਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਯੇ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਭਾਜੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ।। ੩.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਦਾਨਵਾਃ। ਮਹਿਮਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਦੇਵਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩.

ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਰਵੋ ਨਾਥਾ ਰਾਜਾਨਃ ਪਿਤਰੋ ਹਿ ਤੇ । ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੀਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮੇਣੇਹ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੩.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਗੁਰੂ, ਮਾਲਕ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਚੰਗੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮਾਸਤਃ। ਸਪ੍ਤਰ੍षੀਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਯੇ ਦਿਵਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਅੱਜਕਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਗਾਧਿਜਃ ਕੌਸ਼ਿਕੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਮਹਾਤਪਾਃ। ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਜਮਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਊਰੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍ ।। ੩.

ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਵਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਹੈ, ਭਾਰਗਵ ਜਮਦਗਨੀ, ਤੇ ਊਰੂਪੁਤ੍ਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦੁਰ ਹੈ—

ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸੁਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਮਹਾਤਪਾਃ। ਔਤਥ੍ਯੋ ਗੌਤਮੋ ਵਿਦ੍ਵਾਞ੍ਛਰਦ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ ।। ੩.

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸੀ ਸੀ; ਆਉਤਥਯ, ਗੌਤਮ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਤੇ ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਤ੍ਰਿਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੋ ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ। षष੍ਠੋ ਵਾਸਿष੍ਠਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਸੁਮਾਨ੍ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ।। ੩.

ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ, ਮਾਣਯੋਗ ਅਤ੍ਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਕ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ਵਸੀ਷ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਸੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਵਤ੍ਸਾਰਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਸਾਧੁਸਮ੍ਮਤਾਃ। ਏਤੇ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੩.

ਵਤਸਾਰ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਪੂਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੁਣ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਭਾਗੋ ਧृष੍ਟਃ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤਿਰੇਵ ਚ। ਨਰਿष੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਨਾਭ ਉਦ੍ਦਿष੍ਟ ਏਵ ਚ ।। ੩.

ਇਕਸ਼੍ਵਾਕੁ, ਨਾਭਾਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਰਯਾਤੀ; ਨਰਿਸ਼੍ਯੰਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਨਾਭ ਤੇ ਉੱਦਿਸ਼ਟ ਵੀ।

ਕਰੁषਸ਼੍ਚ ਪृषਧ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਸੁਮਾਨ੍ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਮਨੋਰ੍ਵੈਵਸ੍ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਨਵ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ਵੈ ਮਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਪ੍ਤਮਞ੍ਚੈਤਦਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩.

ਕਰੁਸ਼ ਤੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ, ਤੇ ਨੌਵਾਂ ਵਸੁਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਅੰਤਰ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਵੈ ਮਯਾ ਪਾਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕਥਿਤੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਣਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।। ੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਾਦਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਨ੍ਤੁ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸੂਤੇਨ ਧੀਮਤਾ। ਅਤਸ੍ਤृਤੀਯਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਪਾਦਂ ਵੈ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ ।। ੪.

ਜਦੋਂ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸੂਤ ਨੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਪਾਦ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਯਮਨੁ षਙ੍ਗੇਣ ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾ। ਤृਤੀਯਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ਪਾਦਂ ਸੋਪੋਦ੍ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯ। ਏਵਮੁਕ੍ਤੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸੂਤਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੇਨਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੪.

ਤੂੰ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਦੱਸ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਸੂਤ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯੇ ਤृਤੀਯਞ੍ਚ ਸੋਪੋਦ੍ਵਾਤਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਪਾਦਂ ਸਮੁਦਯਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਗਦਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪.

ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਆਖਾਂ।

ਮਨੋਰ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯੇਮਂ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪.

ਮਨੂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ।