ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏष ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯ ਸਮਾ ਸਤਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ षਢਵਿਸਰ੍ਗਾ ਹਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦ੍ਯਾ- ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੀ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਸਵਾਇੰਭੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ ਇਹ ਛੇ ਉਪ-ਸਰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਏਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਵੈਵਸ੍ਵਤਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਤੇषਾਂ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਃ ।। ੨.

ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰਗ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਾ ਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਗਾ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਾਯੁष੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਧਰ੍ਮਤਃ ਕਾਮਤੋऽਰ੍ਥਤਃ। ਏਤਾਨੇਵ ਗੁਣਾਨੇਤਿ ਯਃ ਪਠਤ੍ਯਨਸੂਯਕਃ ।। ੨.

ਵਿਵਸਵਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਪਰ ਵੱਧ ਨਹੀਂ; ਆਰੋਗਤਾ, ਉਮਰ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵੈਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਮਾਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਸਤਃ ਸਰ੍ਗਂ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਸਪ੍ਤਮੇ ਤ੍ਵਥ ਪਰ੍ਯਾਯੇ ਮਨੋਰ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯ ਹ। ਮਾਰੀਚਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਾਦ੍ਦੇਵਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ।। ੩.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੱਤਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਸਵੋ ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਮਰੁਦ੍ਗਣਾਃ। ਭृਗਵੋऽਙ੍ਗਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਦੇਵਗਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩.

ਆਦਿਤ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ, ਵਿਸ਼ਵੇ, ਮਰੁਤ, ਭਰਗੁ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਦੇਵ ਗਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਮਰੁਤੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਸ਼੍ਯਪਾਤ੍ਮਜਾਃ। ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਣਾਃ ।। ੩.

ਆਦਿਤ, ਮਰੁਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਸਾਧ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਣ ਹਨ।

ਭृਗੋਸ੍ਤੁ ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਙ੍ਗਿਰੋऽਙ੍ਗਿਰਸਃ ਸੁਤਃ । ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤੇਰੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੇ ਛਨ੍ਦਜਾਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩.

ਭਰਗੁ ਤੋਂ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸਾ ਪੁੱਤਰ; ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸਦਾ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏष ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਮਾਰੀਚੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਃ ਸ਼ੁਭਃ। ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਤੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮਹਾਬਲਃ ।। ੩.

ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮਰੀਚੀ ਸਰਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਦਾ ਤੇਜੀਲਾ ਇੰਦਰ, ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾ ਯੇ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍। ਸਰ੍ਵੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩.

ਜੋ ਪਿੱਛਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਇੰਦਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਨ੍ਨਾਥਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪੁਰਨ੍ਦਰਃ । ਮਘਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਿਣੋ ਵਜ੍ਰਪਾਣਯਃ। ਸਰ੍ਵੈਃ ਕ੍ਰਤੁਸ਼ਤੇਨੇष੍ਟਂ ਪृਥਕ੍ ਸ਼ਤਗੁਣੇਨ ਤੁ ।। ੩.

ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਮਘਵਾਨ, ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਜਰ ਧਾਰੀ, ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੌ-ਸੌ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤ੍ਯਬਲਾਨਿ ਚ। ਅਭਿਭੂਯਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯੈਃ ਕਾਰਣੈਰਪਿ ।। ੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜਸਾ ਤਪਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਲਸ਼੍ਰੁਤਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ। ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਨ੍ਨਾਥਾ ਯਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣਵਃ। ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇਨਿਬੋਧਤ ।। ੩.

ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੋਤ, ਤਪ, ਅਕਲ, ਬਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਲੋਕਤ੍ਰਯਂ ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਭਵ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਦਿਵਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਧਨਮ੍ ।। ੩.

ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਲੋਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਧ੍ਯਾਯਤਾ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਗ੍ਰੇ ਵਿਭਾषਿਤਮ੍। ਭੂਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਮਭੂਤ੍ਤਦਾ ।। ੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 'ਭੂ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਭੂਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ। ਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਮਭੂਤ੍ਤਤਃ। ਅਤੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮੋ ਲੋਕੋ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਰ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩.

ਇਸ ਜੀਵਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਿੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ ਭੂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਭੂਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ। ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋऽਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩.

ਇਸ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। 'ਭਵਤ' ਜੋ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਭਵਨਾਤ੍ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕੋ ਨਿਰੁਕ੍ਤਜ੍ਞੈਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਲੋਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩.

'ਭਵਨਾ' ਤੋਂ ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਇਹ ਹੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕੇ ਤृਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ । ਭਵ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵ੍ਯੋ ਲੋਕਸ੍ਤਦਾऽਭਵਤ੍ ।। ੩.

ਜਦੋਂ ਭੁਵਲੋਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਭਵਿਆ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਵਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਅਨਾਗਤੇ ਭਵ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯਸੌ ਲੋਕੋ ਨਾਮਤਸ੍ਤੁ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩.

'ਭਵਿਆ' ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਲੋਕ ਭਵਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤृਤੀਯੋऽਨ੍ਯੋ ਭਾਵ੍ਯੋ ਲੋਕਸ੍ਤਦਾਭਵਤ੍। ਭਾਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਭਾਵ੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੩.

ਤੀਜੇ ਲੋਕ ਨੂੰ 'ਸਵਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਬਣਿਆ। 'ਭੂ' ਧਾਤੂ ਭਵਿੱਖ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭੂਰਿਤੀਯਂ ਸ੍ਮृਤਾ ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਥਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੈष ਸਂਗ੍ਰਹਃ ।। ੩.

ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਭਵਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਾਰੈਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਹृਤਯੋऽਭਵਨ੍। ਨਾਥ ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਧਾਤੁਜ੍ਞੈਃ ਪਾਲਨੇ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। 'ਨਾਥ' ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਜੜਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭਵਤਸ੍ਤਦਾ। ਲੋਕਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਨਾਥਾਸ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਭੂਤ, ਭਵਿਆ ਤੇ ਭਵਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਣ ਭੂਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਯੇ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਭਾਜੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ।। ੩.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਦਾਨਵਾਃ। ਮਹਿਮਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਦੇਵਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩.

ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਰਵੋ ਨਾਥਾ ਰਾਜਾਨਃ ਪਿਤਰੋ ਹਿ ਤੇ । ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੀਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮੇਣੇਹ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੩.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਗੁਰੂ, ਮਾਲਕ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਚੰਗੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮਾਸਤਃ। ਸਪ੍ਤਰ੍षੀਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਯੇ ਦਿਵਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਅੱਜਕਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਗਾਧਿਜਃ ਕੌਸ਼ਿਕੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਮਹਾਤਪਾਃ। ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਜਮਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਊਰੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍ ।। ੩.

ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਵਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਹੈ, ਭਾਰਗਵ ਜਮਦਗਨੀ, ਤੇ ਊਰੂਪੁਤ੍ਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦੁਰ ਹੈ—