ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨ੍ਤਰਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਮਨੋਃ षष੍ਠਨ੍ਤੁ ਹੀਯਤੇ। ਮਨੋਰ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਪ੍ਤਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ।। ੨.

ਇੱਥੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਤੇ ਛੇਵੇਂ ਮਨੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਮਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ, ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ।

ਤਾਸੁ ਦੇਵਾਃ ਖਗਾ ਗਾਵੋ ਨਾਗਾ ਦਿਤਿਜਦਾਨਵਾਃ। ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਪ੍ਸਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਜਜ੍ਞਿਰੇऽਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਾਤਯਃ ।। ੨.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਪੰਛੀ, ਗਾਂ, ਸੱਪ, ਦਿਤਿ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਜਾ ਮੈਥੁਨਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੇषਾਂ ਸृष੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਵੇਖਣ ਤੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ।

ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਞ੍ਚ ਦੇਵਰ੍षੀਣਾਞ੍ਚ ਤੇ ਸ਼ੁਭਃ। ਸਮ੍ਭਵਃ ਕਥਿਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੨.

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਜਨ੍ਮ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਥਿਤਂ ਤ੍ਵਯਾ। ਕਥਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਲੇਭੇ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੨.

ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਾਂਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

ਏਤਨ੍ਨਃ ਸਂਸ਼ਯਂ ਸੂਤ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਤ੍ਵਮਿਹਾਰ੍ਹਸਿ। ਸ ਦੌਹਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ੍ਯ ਕਥਂ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਤਾਙ੍ਗਤਃ ।। ੨.

ਸੂਤਾ ਜੀ, ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ—ਸੋਮ ਦਾ ਨਾਤੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸੱਸੁਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ?

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭੂਤੇषੁ ਸਤ੍ਤਮਾਃ। ऋषਯੋऽਤ੍ਰ ਨ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯੇ ਨਰਾਃ ।। ੨.

ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦੇ ਨਹੀਂ।

ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ।। ੨.

ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਦੱਖ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਜ੍ਯੈष੍‌ਠ੍ਯਂ ਕਾਨਿष੍ਠ੍ਯਮਪ੍ਯੇषਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਸੀਦ੍ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਤਪ ਏਵ ਗਰੀਯੋऽਭੂਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਮ੍ ।। ੨.

ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾਂ ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ ਸੀ, ਨਾਂ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ; ਕੇਵਲ ਤਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ।

ਇਮਾਂ ਵਿਸृष੍ਟਿਂ ਯੋ ਵੇਦ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯ ਚਰਾਚਰਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਨਾਮਾਯੁਰੁਤ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ।। ੨.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੁਗਤਿ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਏष ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯ ਸਮਾ ਸਤਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ षਢਵਿਸਰ੍ਗਾ ਹਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦ੍ਯਾ- ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੀ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਸਵਾਇੰਭੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ ਇਹ ਛੇ ਉਪ-ਸਰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਏਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਵੈਵਸ੍ਵਤਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਤੇषਾਂ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਃ ।। ੨.

ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰਗ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਾ ਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਗਾ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਾਯੁष੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਧਰ੍ਮਤਃ ਕਾਮਤੋऽਰ੍ਥਤਃ। ਏਤਾਨੇਵ ਗੁਣਾਨੇਤਿ ਯਃ ਪਠਤ੍ਯਨਸੂਯਕਃ ।। ੨.

ਵਿਵਸਵਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਪਰ ਵੱਧ ਨਹੀਂ; ਆਰੋਗਤਾ, ਉਮਰ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵੈਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਮਾਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਸਤਃ ਸਰ੍ਗਂ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਸਪ੍ਤਮੇ ਤ੍ਵਥ ਪਰ੍ਯਾਯੇ ਮਨੋਰ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯ ਹ। ਮਾਰੀਚਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਾਦ੍ਦੇਵਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ।। ੩.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੱਤਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਸਵੋ ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਮਰੁਦ੍ਗਣਾਃ। ਭृਗਵੋऽਙ੍ਗਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਦੇਵਗਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩.

ਆਦਿਤ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ, ਵਿਸ਼ਵੇ, ਮਰੁਤ, ਭਰਗੁ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਦੇਵ ਗਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਮਰੁਤੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਸ਼੍ਯਪਾਤ੍ਮਜਾਃ। ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਣਾਃ ।। ੩.

ਆਦਿਤ, ਮਰੁਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਸਾਧ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਣ ਹਨ।

ਭृਗੋਸ੍ਤੁ ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਙ੍ਗਿਰੋऽਙ੍ਗਿਰਸਃ ਸੁਤਃ । ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤੇਰੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੇ ਛਨ੍ਦਜਾਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩.

ਭਰਗੁ ਤੋਂ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸਾ ਪੁੱਤਰ; ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸਦਾ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏष ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਮਾਰੀਚੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਃ ਸ਼ੁਭਃ। ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਤੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮਹਾਬਲਃ ।। ੩.

ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮਰੀਚੀ ਸਰਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਦਾ ਤੇਜੀਲਾ ਇੰਦਰ, ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾ ਯੇ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍। ਸਰ੍ਵੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩.

ਜੋ ਪਿੱਛਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਇੰਦਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਨ੍ਨਾਥਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪੁਰਨ੍ਦਰਃ । ਮਘਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਿਣੋ ਵਜ੍ਰਪਾਣਯਃ। ਸਰ੍ਵੈਃ ਕ੍ਰਤੁਸ਼ਤੇਨੇष੍ਟਂ ਪृਥਕ੍ ਸ਼ਤਗੁਣੇਨ ਤੁ ।। ੩.

ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਮਘਵਾਨ, ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਜਰ ਧਾਰੀ, ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੌ-ਸੌ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤ੍ਯਬਲਾਨਿ ਚ। ਅਭਿਭੂਯਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯੈਃ ਕਾਰਣੈਰਪਿ ।। ੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜਸਾ ਤਪਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਲਸ਼੍ਰੁਤਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ। ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਨ੍ਨਾਥਾ ਯਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣਵਃ। ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇਨਿਬੋਧਤ ।। ੩.

ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੋਤ, ਤਪ, ਅਕਲ, ਬਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਲੋਕਤ੍ਰਯਂ ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਭਵ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਦਿਵਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਧਨਮ੍ ।। ੩.

ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਲੋਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਧ੍ਯਾਯਤਾ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਗ੍ਰੇ ਵਿਭਾषਿਤਮ੍। ਭੂਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਮਭੂਤ੍ਤਦਾ ।। ੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 'ਭੂ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ।

ਭੂਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ। ਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਯਮਭੂਤ੍ਤਤਃ। ਅਤੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮੋ ਲੋਕੋ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਰ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩.

ਇਸ ਜੀਵਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਿੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ ਭੂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਭੂਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ। ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋऽਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩.

ਇਸ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। 'ਭਵਤ' ਜੋ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਭਵਨਾਤ੍ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕੋ ਨਿਰੁਕ੍ਤਜ੍ਞੈਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਲੋਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩.

'ਭਵਨਾ' ਤੋਂ ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਇਹ ਹੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕੇ ਤृਤੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਨਃ । ਭਵ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵ੍ਯੋ ਲੋਕਸ੍ਤਦਾऽਭਵਤ੍ ।। ੩.

ਜਦੋਂ ਭੁਵਲੋਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਭਵਿਆ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਵਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਬਣਿਆ।