ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਚ੍ਛੇਦਨੋ ਨਾਮ ਚਤੁष੍ਕਲਗਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਲਙ੍ਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਵਰ੍ਣਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ 'ਮਕਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਚੇਦਨ' ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਹ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਥਾਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਵਿਕਾਰੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤਥਾ। ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਮਲਙ੍ਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਮਾਪ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਲਕੜੀ — ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾਤ੍ਮਨੋ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋऽਤਿਗਰ੍ਹਿਤਃ। ਵਰ੍ਣਮੇਵਾਪ੍ਯਲਂਕਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਵਿषਮਂ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਗਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਚੰਗਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਭਰਣਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਥਾ ਨਾਰ੍ਯਾ ਵਿਭੂषਣਮ੍। ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚੈਵਾਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋऽਤਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨ ਪਾਦੇ ਕੁਣ੍ਡਲੇ ਦृष੍ਟੇ ਨ ਕਣ੍ਠੇ ਰਸਨਾ ਯਥਾ। ਏਵਮੇਵ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਕਮਰ ਤੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿੰਗਾਰ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੋऽਪ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਰਾਗਂ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍। ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਸਹੀ ਰਾਗ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਰ੍ਯ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿ ਵਰ੍ਣਿਕਾਭਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸੇਦ੍ਭਵਮੁਖੋਦ੍ਭਵੇ ।। ੨੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਕੜੀ, ਸਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੂੰਹ-ਜਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ੍ਤੁ ਤੇषਾਮੇਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ। षਡ੍ਜਪਕ੍ਸ਼ੋऽਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦੌ ਮਧ੍ਯੋ ਹੀਨਸ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਅੱਸੀ-ਤਿੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਸੜਜਾ ਗਰੁੱਪ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡ੍ਜਮਧ੍ਯਮਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮਯੋਃ ਪਰ੍ਯ੍ਯਪਸ੍ਤਥਾ। ਮਾਨੋਯੋਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षਡੇਵਾਤ੍ਰਾਵਿਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੫.

ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਦੋ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਲਂਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਨੁਗਮ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ਗੀਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪਞ੍ਚਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਾਹਰਲੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੋਰੂਪਾਣਾਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਾਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ। ਤਯੋਰ੍ਵਿਭਾਗੋ ਗੀਤਾਨਾਂ ਲਾਵਣ੍ਯਮਾਰ੍ਗਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੨੫.

ਗੋ-ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਹਿੱਸਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਨੁषਙ੍ਗਂ ਮਯੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸ੍ਵਸਾਰਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮ੍। ਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਪਦਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨੫.

ਮੈਂ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸੁਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਲਟ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਂਸ਼ੇਨ ਗੀਯਨ੍ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਨ੍ਦ੍ਰਕਾਣਿ ਚ। ਪਞ੍ਚਮੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਧੈਵਤੇ ਤੁ ਨਿषਾਦਜੈਃ। षਡ੍ਜਰ੍षਭੈਸ਼੍ਚ ਜਾਨੀਮੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਕੇष੍ਵੇਵ ਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨੫.

ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਸੁਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸਾਦ; ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਰਿਸਭਾ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੰਦਰ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਰਾਨ੍ਤਿਕੇ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਯਸ਼ੁਲ੍ਲਾष੍ਟਕਸ੍ਯ ਤੁ। ਪ੍ਰਾਕृਤੇ ਵੈਣਵੈਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਂਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ।। ੨੫.

ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਣਵ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧਾਰ ਹਿੱਸਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦਸ੍ਯ ਤੁ ਤ੍ਰਯਂ ਰੂਪਂ ਸਪ੍ਤਰੂਪਨ੍ਤੁ ਕੌਸ਼ਿਕਮ੍। ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਂਸ਼ੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਏਵਞ੍ਚੈਵ ਕ੍ਰਮੋਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਮਧ੍ਯਮਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਃ ।। ੨੫.

ਪਦ ਦਾ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦਾ ਸੱਤ ਰੂਪ; ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਲਟ ਦਾ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਧਮ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਮੱਧਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਯਾਨਿ ਗੀਤਾਨਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਰੂਪੇਣ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਤਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤਰੂਪਞ੍ਚ ਕੌਸ਼ਿਕਮ੍ ।। ੨੫.

ਜੋ ਗੀਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰੂਪ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਾਨੇ ਦ੍ਵੇ ਸਮਕੇ ਤਥਾ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਭਾਵਾਚਰਣਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਭਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੨੫.

ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਮਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਾਪ ਨਾਭੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੇਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤਲ੍ਲੀਯਤੇ ਤਥਾ । ਹਨ੍ਤਾਰਃ ਪਿਣ੍ਡਕੋ ਯਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੨੫.

ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਵਾਂਗ, ਮਾਪ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਾਪ ਵੱਧਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪਾਦੇਨੈਕੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਪਾਦੋਨਾਮਤਿ ਵੀਰਣਾ। ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚੋਪਹਨਨਂ ਤਤ੍ਰ ਯਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਇੱਕ ਪੈਰ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਵੀਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਉਥੇ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣ ਨੂੰ 'ਚਲਣ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਾਦਭਙ੍ਗਞ੍ਚ ਗ੍ਰਹੇਣਾਭਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍। ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮष੍ਟਤृਤੀਯੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚਾਪਰੀਤਕੇ ।। ੨੫.

ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਫੜਨ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਤੇ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਪਾਦਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਦਭਾਗਾਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਕੇ। ਪਾਦਭਾਗਂ ਸਪਾਦਂ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਮਪਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਅੱਧਾ ਪੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਮਦ੍ਰਵਤ੍ਯਾਂ ਚ ਮਦ੍ਰਕੇ। ਮਦ੍ਰਕੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਪਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਕਲਾ ।। ੨੫.

ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ, ਮਦਰਾਵਤੀ ਤੇ ਮਦਰਕ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਮਦਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਹੜੀ ਮਾਪ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮੇਵਾਨੁਯੋਗਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿष੍ਯਤੇ। ਪਾਦੌ ਚਾਹਰਣਂ ਚਾਸ੍ਮਤ੍ ਪਾਰਂ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੫.

ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸਮਝ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੈਰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ—ਇਥੇ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਏਕਤ੍ਵਮੁਪਯੋਗਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਯਦ੍ਧਿ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ। ਅਨੇਕਸਮਵਾਯਸ੍ਤੁ ਪਤਾਕਾਹਰਿਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਉਪਯੋਗ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੋ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ 'ਪਤਾਕਾ-ਹਰਿਣ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਿਸॄਣਾਂ ਚੈਵ ਵृਤ੍ਤੀਨਾਂ ਵृਤ੍ਤੌ ਵृਤ੍ਤਾ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ। ਅष੍ਟੌ ਤੁ ਸਮਵਾਯਾਸ੍ਤੇ ਸੌਵੀਰਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਥਾ। ਕੁਸ਼ਤ੍ਯਨੁਤ੍ਤਰਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਵਰਂ ਤੁ ਯਃ ।। ੨੫.

ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਛੰਦ ਸੱਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਮਿਲਾਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਵੀਰ ਤੇ ਮੂਰਛਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਸ਼ਤਯ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਕਕੁਦ੍ਮਿਨਸ੍ਤੁ ਤਂ ਲੋਕਂ ਰੈਵਤਸ੍ਯ ਗਤਸ੍ਯ ਹ। ਹਤਾਃ ਪੁਣ੍ਯਜਨੈਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ਸਾ ਕੁਸ਼ਸ੍ਥਲੀ ।। ੨੬.

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਰੈਵਤ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਰਾਖਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਸ਼ਥਲੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ।

ਤਦ੍ਵੈ ਭ੍ਰਾਤृਸ਼ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਨਿਬਧ੍ਯਮਾਨਾ ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਿਰ੍ਦਿਸ਼ਃ ਸਂਪ੍ਰਾਦ੍ਰਵਨ੍ ਭਯਾਤ੍ ।। ੨੬.

ਉਸ ਧਰਮੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੌ ਭਰਾ, ਜਦ ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਏ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ।

ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਤੇ ਭਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਹਿ। ਅਨ੍ਵਵਾਯਸ੍ਤੁ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਮਹਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੨੬.

ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖਰ ਗਏ; ਪਰ ਉਥੇ ਵੱਡਾ ਵੰਸ਼ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ।

ਪ੍ਰਯਤਾ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਸੁ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਾਃ। ਧृष੍ਟਸ੍ਯ ਧਾਰ੍ष੍ਟਕਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਰਣਧृष੍ਟਂ ਬਭੂਵ ਹ ।। ੨੬.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਸਨ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਧਾਰਸ਼ਟਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਸਨ।