ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੁਮਾਰਮਪਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਵਮਨਂ ਗਤਮ੍। ਏष ਵੈ ਚਾਪ੍ਯਪਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਕੁਤਾਰੇਕਃ ਕਲਾਧਿਕਃ ।। ੨੫.

ਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਫੈਲਦਾ ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ, ਅਪਾਂਗ ਨਾਮ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਨ੍ਤਰੇ ਜਾਤਃ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰੇ ਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ।। ੨੫.

ਸ਼ੇਨ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤੁ ਅਪਰੋਹਸ੍ਤੁ ਉਤ੍ਤਰਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਕਲਾਕਲਪ੍ਰਮਾਣਾਚ੍ਚ ਸ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਨਾਮ ਚਾਯਤੇ ।। ੨੫.

ਸ਼ੇਨ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਨ੍ਦੁਰੇਕਕਲਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾਯਿਨੀ ਭਵੇਤ੍। ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਵਰੋऽਪਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਘਟਿਤੋऽਪਿ ਨ ।। ੨੫.

ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਖਾ ਨਹੀਂ।

ਏਕਾਨ੍ਤਰਾ ਤੁ ਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ षਡ੍ਜਤਃ ਪਰਮਃ ਸ੍ਵਰਃ। ਆਕ੍ਸ਼ੇਪਾਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਾਕਸ੍ਯੇਵੋਚ੍ਚਪੁष੍ਕਲਮ੍ ।। ੨੫.

ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਵਾਦਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਡਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਉਠਾਉਣ ਤੇ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼।

ਸਨ੍ਤਾਰੌ ਤੌ ਤੁ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯੌ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਾ ਕਾਰਣਂ ਤਥਾ। ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਵਰੋਹ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਮਦ੍ਯਨ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੫.

ਸੰਤਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ; ਉਠੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਞ੍ਚ ਕਲਾਸ੍ਥਾਨਮੇਕਾਨ੍ਤਰਗਤਨ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰੇਙ੍ਖੋਲਿਤਮਲਙ੍ਕਾਰਮੇਵਂ ਸ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਬਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਂਖੋਲਿਤ ਸਿੰਗਾਰ ਇੰਝ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਸਂਕ੍ਰਾਮਕਾਚ੍ਚੈਵ ਤਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪੁष੍ਕਲਮ੍। ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮੇਵ ਕਲਯਾ ਪਾਦਾਨੀਤਰਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੋਂ, ਪੁਸ਼ਕਲ ਸਿੰਗਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਕਲਂ ਵਾ ਯਥਾ ਭੂਤਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ ਹ੍ਰਾਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਉਚ੍ਚਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਾਰੂਢਾ ਤਥਾ ਚਾष੍ਟਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੫.

ਜੋ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਿਸਵਰ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸੁਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਯਾਦਵਰੋਹੋ ਵਾ ਤਾਰਤੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਤੋऽਪਿ ਵਾ। ਏਕਾਨ੍ਤਰਹਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤਮੇਵ ਸ੍ਵਰਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੨੫.

ਜੇਕਰ ਸੁਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਵਿਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੁਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਚ੍ਛੇਦਨੋ ਨਾਮ ਚਤੁष੍ਕਲਗਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਲਙ੍ਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਵਰ੍ਣਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ 'ਮਕਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਚੇਦਨ' ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਹ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਥਾਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਵਿਕਾਰੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤਥਾ। ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਮਲਙ੍ਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਮਾਪ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਲਕੜੀ — ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾਤ੍ਮਨੋ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋऽਤਿਗਰ੍ਹਿਤਃ। ਵਰ੍ਣਮੇਵਾਪ੍ਯਲਂਕਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਵਿषਮਂ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਗਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਚੰਗਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਭਰਣਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਥਾ ਨਾਰ੍ਯਾ ਵਿਭੂषਣਮ੍। ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚੈਵਾਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋऽਤਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨ ਪਾਦੇ ਕੁਣ੍ਡਲੇ ਦृष੍ਟੇ ਨ ਕਣ੍ਠੇ ਰਸਨਾ ਯਥਾ। ਏਵਮੇਵ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਕਮਰ ਤੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿੰਗਾਰ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੋऽਪ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਰਾਗਂ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍। ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਸਹੀ ਰਾਗ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਰ੍ਯ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿ ਵਰ੍ਣਿਕਾਭਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸੇਦ੍ਭਵਮੁਖੋਦ੍ਭਵੇ ।। ੨੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਕੜੀ, ਸਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੂੰਹ-ਜਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ੍ਤੁ ਤੇषਾਮੇਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ। षਡ੍ਜਪਕ੍ਸ਼ੋऽਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦੌ ਮਧ੍ਯੋ ਹੀਨਸ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਅੱਸੀ-ਤਿੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਸੜਜਾ ਗਰੁੱਪ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡ੍ਜਮਧ੍ਯਮਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮਯੋਃ ਪਰ੍ਯ੍ਯਪਸ੍ਤਥਾ। ਮਾਨੋਯੋਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षਡੇਵਾਤ੍ਰਾਵਿਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੫.

ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਦੋ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਲਂਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਨੁਗਮ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ਗੀਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪਞ੍ਚਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਾਹਰਲੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੋਰੂਪਾਣਾਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਾਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ। ਤਯੋਰ੍ਵਿਭਾਗੋ ਗੀਤਾਨਾਂ ਲਾਵਣ੍ਯਮਾਰ੍ਗਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੨੫.

ਗੋ-ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਹਿੱਸਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਨੁषਙ੍ਗਂ ਮਯੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸ੍ਵਸਾਰਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮ੍। ਪਰ੍ਯ੍ਯਯਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਪਦਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨੫.

ਮੈਂ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸੁਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਲਟ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਂਸ਼ੇਨ ਗੀਯਨ੍ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਨ੍ਦ੍ਰਕਾਣਿ ਚ। ਪਞ੍ਚਮੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਧੈਵਤੇ ਤੁ ਨਿषਾਦਜੈਃ। षਡ੍ਜਰ੍षਭੈਸ਼੍ਚ ਜਾਨੀਮੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਕੇष੍ਵੇਵ ਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨੫.

ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਸੁਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸਾਦ; ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਰਿਸਭਾ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੰਦਰ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਰਾਨ੍ਤਿਕੇ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਯਸ਼ੁਲ੍ਲਾष੍ਟਕਸ੍ਯ ਤੁ। ਪ੍ਰਾਕृਤੇ ਵੈਣਵੈਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਂਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ।। ੨੫.

ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਣਵ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧਾਰ ਹਿੱਸਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦਸ੍ਯ ਤੁ ਤ੍ਰਯਂ ਰੂਪਂ ਸਪ੍ਤਰੂਪਨ੍ਤੁ ਕੌਸ਼ਿਕਮ੍। ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਂਸ਼ੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਏਵਞ੍ਚੈਵ ਕ੍ਰਮੋਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਮਧ੍ਯਮਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਃ ।। ੨੫.

ਪਦ ਦਾ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦਾ ਸੱਤ ਰੂਪ; ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਲਟ ਦਾ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਧਮ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਮੱਧਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਯਾਨਿ ਗੀਤਾਨਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਰੂਪੇਣ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਤਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤਰੂਪਞ੍ਚ ਕੌਸ਼ਿਕਮ੍ ।। ੨੫.

ਜੋ ਗੀਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰੂਪ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਾਨੇ ਦ੍ਵੇ ਸਮਕੇ ਤਥਾ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਭਾਵਾਚਰਣਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਭਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੨੫.

ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਮਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਾਪ ਨਾਭੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੇਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤਲ੍ਲੀਯਤੇ ਤਥਾ । ਹਨ੍ਤਾਰਃ ਪਿਣ੍ਡਕੋ ਯਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੨੫.

ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਵਾਂਗ, ਮਾਪ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਾਪ ਵੱਧਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪਾਦੇਨੈਕੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਪਾਦੋਨਾਮਤਿ ਵੀਰਣਾ। ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚੋਪਹਨਨਂ ਤਤ੍ਰ ਯਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਇੱਕ ਪੈਰ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਵੀਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਉਥੇ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣ ਨੂੰ 'ਚਲਣ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।