ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਤਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਂ ਵੈ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੫.

ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੀਹ ਅਲੰਕਾਰ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਣੋ।

ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੈਃਸ੍ਵੈਰ੍ਵਰ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਹੇਤਵਃ। ਸਂਸ੍ਥਾਨਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੇਰਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਦਯੋਗਾਰ੍ਥੈਰਲਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਪੂਰਣਮ੍। ਪਦਾਨਿ ਗੀਤਕਸ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪृष੍ਠਤੋऽਥਵਾ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਜਾਨੀਯਾਦੁਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ। ਏਤੇषੁ ਤ੍ਰਿषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੫.

ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ। ਵਿਕਲ੍ਪਮष੍ਟਧਾ ਚੈਵ ਦੇਵਾਃ षੋਡਸ਼ਧਾ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ; ਅੱਠ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਯੀ ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਸਂਚਾਰੀ ਤृਤੀਯਮਵਰੋਹਣਮ੍। ਆਰੋਹਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਣਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫.

ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਥਿਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੀਜਾ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰੈਕਃ ਸਂਚਰਸ੍ਥਾਯੀ ਸਚਰਾਸ੍ਤਚਰੀਭਵਨ੍। ਅਥ ਰੋਹਣਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਰੋਹਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਲਣ ਤੇ ਸਥਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਰੋਹਣੇਨ ਚਾਰੋਹਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਣਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ। ਏਤੇषਾਮੇਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੨੫.

ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ।

ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਥਾਪਨੀ ਕ੍ਰਮਰੇਜਿਨਃ। ਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ: ਥਾਪਣਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਣ, ਭੁੱਲ, ਤੇ ਨਾ-ਭੁੱਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਵਿਸ੍ਵਰੋष੍ਟ੍ਰਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਨਾਦੇਕਾਨ੍ਤਰਂ ਗਤਾਃ। ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਰਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤੀ ਦ੍ਵੇ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਪਰਿਮਾਣਤਃ ।। ੨੫.

ਵਿਸਵਰ, ਉਸ਼ਟ੍ਰ ਤੇ ਕਲਾ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

ਕੁਮਾਰਮਪਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਵਮਨਂ ਗਤਮ੍। ਏष ਵੈ ਚਾਪ੍ਯਪਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਕੁਤਾਰੇਕਃ ਕਲਾਧਿਕਃ ।। ੨੫.

ਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਫੈਲਦਾ ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ, ਅਪਾਂਗ ਨਾਮ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਨ੍ਤਰੇ ਜਾਤਃ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰੇ ਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ।। ੨੫.

ਸ਼ੇਨ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤੁ ਅਪਰੋਹਸ੍ਤੁ ਉਤ੍ਤਰਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਕਲਾਕਲਪ੍ਰਮਾਣਾਚ੍ਚ ਸ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਨਾਮ ਚਾਯਤੇ ।। ੨੫.

ਸ਼ੇਨ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਨ੍ਦੁਰੇਕਕਲਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾਯਿਨੀ ਭਵੇਤ੍। ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਵਰੋऽਪਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਘਟਿਤੋऽਪਿ ਨ ।। ੨੫.

ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਖਾ ਨਹੀਂ।

ਏਕਾਨ੍ਤਰਾ ਤੁ ਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ षਡ੍ਜਤਃ ਪਰਮਃ ਸ੍ਵਰਃ। ਆਕ੍ਸ਼ੇਪਾਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਾਕਸ੍ਯੇਵੋਚ੍ਚਪੁष੍ਕਲਮ੍ ।। ੨੫.

ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਵਾਦਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਡਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਉਠਾਉਣ ਤੇ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼।

ਸਨ੍ਤਾਰੌ ਤੌ ਤੁ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯੌ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਾ ਕਾਰਣਂ ਤਥਾ। ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਵਰੋਹ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਮਦ੍ਯਨ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੫.

ਸੰਤਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ; ਉਠੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਞ੍ਚ ਕਲਾਸ੍ਥਾਨਮੇਕਾਨ੍ਤਰਗਤਨ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰੇਙ੍ਖੋਲਿਤਮਲਙ੍ਕਾਰਮੇਵਂ ਸ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਬਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਂਖੋਲਿਤ ਸਿੰਗਾਰ ਇੰਝ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਸਂਕ੍ਰਾਮਕਾਚ੍ਚੈਵ ਤਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪੁष੍ਕਲਮ੍। ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮੇਵ ਕਲਯਾ ਪਾਦਾਨੀਤਰਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੋਂ, ਪੁਸ਼ਕਲ ਸਿੰਗਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਕਲਂ ਵਾ ਯਥਾ ਭੂਤਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ ਹ੍ਰਾਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਉਚ੍ਚਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਾਰੂਢਾ ਤਥਾ ਚਾष੍ਟਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੫.

ਜੋ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਿਸਵਰ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸੁਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਯਾਦਵਰੋਹੋ ਵਾ ਤਾਰਤੋ ਮਨ੍ਦ੍ਰਤੋऽਪਿ ਵਾ। ਏਕਾਨ੍ਤਰਹਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤਮੇਵ ਸ੍ਵਰਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੨੫.

ਜੇਕਰ ਸੁਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਵਿਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੁਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਚ੍ਛੇਦਨੋ ਨਾਮ ਚਤੁष੍ਕਲਗਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਲਙ੍ਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਵਰ੍ਣਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ 'ਮਕਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਚੇਦਨ' ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਹ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਥਾਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਵਿਕਾਰੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤਥਾ। ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਮਲਙ੍ਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਮਾਪ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਲਕੜੀ — ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾਤ੍ਮਨੋ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋऽਤਿਗਰ੍ਹਿਤਃ। ਵਰ੍ਣਮੇਵਾਪ੍ਯਲਂਕਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਵਿषਮਂ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਗਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਚੰਗਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਭਰਣਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਥਾ ਨਾਰ੍ਯਾ ਵਿਭੂषਣਮ੍। ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚੈਵਾਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋऽਤਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨ ਪਾਦੇ ਕੁਣ੍ਡਲੇ ਦृष੍ਟੇ ਨ ਕਣ੍ਠੇ ਰਸਨਾ ਯਥਾ। ਏਵਮੇਵ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਕਮਰ ਤੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿੰਗਾਰ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੋऽਪ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਰਾਗਂ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍। ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਸਹੀ ਰਾਗ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਰ੍ਯ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿ ਵਰ੍ਣਿਕਾਭਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸੇਦ੍ਭਵਮੁਖੋਦ੍ਭਵੇ ।। ੨੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਕੜੀ, ਸਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੂੰਹ-ਜਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ੍ਤੁ ਤੇषਾਮੇਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ। षਡ੍ਜਪਕ੍ਸ਼ੋऽਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦੌ ਮਧ੍ਯੋ ਹੀਨਸ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਅੱਸੀ-ਤਿੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਸੜਜਾ ਗਰੁੱਪ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡ੍ਜਮਧ੍ਯਮਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮਯੋਃ ਪਰ੍ਯ੍ਯਪਸ੍ਤਥਾ। ਮਾਨੋਯੋਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षਡੇਵਾਤ੍ਰਾਵਿਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੫.

ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਦੋ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।