ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਪਾਨਾਦੁਤ੍ਤਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧੈਵਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਾਯਣਃ। ਸ੍ਯਾਦਿਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤਰਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੪.

ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰਤਾ ਤੇ ਧੈਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਐਸੇ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧषਡ੍ਜਸ੍ਵਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਂ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧषਡ੍‌ਜਿਕਮ੍ ।। ੨੪.

ਸ਼ੁੱਧ ਸਢਜ ਸੁਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਢਜ ਜਾਣੋ।

ਯਃ ਸਤਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਵਰਕੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਕ੍ਸ਼ੀਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸਾ ਤੁ ਯਾਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੪.

ਜੋ ਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਿਕਾ ਮੂੜਚਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਗਦृष੍ਟਿਰ੍ਵਿषਾ ਗੀਤਾ ਨੋਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਮ੍। ਭਵਨ੍ਤੀਵ ਹृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਨਾਗਦੇਵਤਾਃ। ਅਹੀਨਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ ਹੈ; ਗੀਤ ਮੂੜਚਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਗ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਅਹੀ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕੁਨ੍ਤਕਾਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਉਪਮਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਨਰਾਃ । ਉਤ੍ਤਮਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜੋऽਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਨਨਰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੂੜਚਨ, ਤੇ ਇਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਰਾਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਾਂ ਚ ਧਾਰਯਤੇऽਰ੍ਥਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਗਾਂਧਾਰ ਰਾਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਥੰਭਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸृष੍ਟੇਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਯਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਵਸਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੪.

ਗਾਂਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾ ਕੇ, ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਤੇ ਵਸੁ ਇਥੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਸੇਯਂ ਖਲੁ ਮਹਾਭੂਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾ। षਡ੍ਜੇਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯਨਲਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਢਜ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਅਗਨਿ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੇਯਂ ਚਾਯਤਾ ਤੇਨ ਮਨ੍ਦषष੍ਠਾ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨੇ। ਨਿਵृਤ੍ਤਗੁਣਨਾਮਾਨਂ ਪਞ੍ਚਮਞ੍ਚਾਤ੍ਰ ਧੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਇਹ ਦਿਵਯ ਤੇ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੂੜਚਨ ਮੰਦੀ ਛੇਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਧੈਵਤ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਨਾਨਾਸਾਧਾਰਣਾਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਵਾਨੁਵਿਦਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੜਚਨਾਵਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਛੇ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਛੇ ਅਨੁਵਿਦ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਤਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਂ ਵੈ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੫.

ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੀਹ ਅਲੰਕਾਰ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਣੋ।

ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੈਃਸ੍ਵੈਰ੍ਵਰ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਹੇਤਵਃ। ਸਂਸ੍ਥਾਨਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੇਰਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਦਯੋਗਾਰ੍ਥੈਰਲਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਪੂਰਣਮ੍। ਪਦਾਨਿ ਗੀਤਕਸ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪृष੍ਠਤੋऽਥਵਾ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਜਾਨੀਯਾਦੁਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ। ਏਤੇषੁ ਤ੍ਰਿषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੫.

ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ। ਵਿਕਲ੍ਪਮष੍ਟਧਾ ਚੈਵ ਦੇਵਾਃ षੋਡਸ਼ਧਾ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ; ਅੱਠ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਯੀ ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਸਂਚਾਰੀ ਤृਤੀਯਮਵਰੋਹਣਮ੍। ਆਰੋਹਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਣਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫.

ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਥਿਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੀਜਾ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰੈਕਃ ਸਂਚਰਸ੍ਥਾਯੀ ਸਚਰਾਸ੍ਤਚਰੀਭਵਨ੍। ਅਥ ਰੋਹਣਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਰੋਹਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਲਣ ਤੇ ਸਥਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਰੋਹਣੇਨ ਚਾਰੋਹਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਣਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ। ਏਤੇषਾਮੇਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੨੫.

ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ।

ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਥਾਪਨੀ ਕ੍ਰਮਰੇਜਿਨਃ। ਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ: ਥਾਪਣਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਣ, ਭੁੱਲ, ਤੇ ਨਾ-ਭੁੱਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਵਿਸ੍ਵਰੋष੍ਟ੍ਰਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਨਾਦੇਕਾਨ੍ਤਰਂ ਗਤਾਃ। ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਰਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤੀ ਦ੍ਵੇ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਪਰਿਮਾਣਤਃ ।। ੨੫.

ਵਿਸਵਰ, ਉਸ਼ਟ੍ਰ ਤੇ ਕਲਾ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

ਕੁਮਾਰਮਪਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਵਮਨਂ ਗਤਮ੍। ਏष ਵੈ ਚਾਪ੍ਯਪਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਕੁਤਾਰੇਕਃ ਕਲਾਧਿਕਃ ।। ੨੫.

ਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਫੈਲਦਾ ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ, ਅਪਾਂਗ ਨਾਮ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਨ੍ਤਰੇ ਜਾਤਃ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰੇ ਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ।। ੨੫.

ਸ਼ੇਨ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤੁ ਅਪਰੋਹਸ੍ਤੁ ਉਤ੍ਤਰਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਕਲਾਕਲਪ੍ਰਮਾਣਾਚ੍ਚ ਸ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਨਾਮ ਚਾਯਤੇ ।। ੨੫.

ਸ਼ੇਨ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਨ੍ਦੁਰੇਕਕਲਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾਯਿਨੀ ਭਵੇਤ੍। ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਵਰੋऽਪਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਘਟਿਤੋऽਪਿ ਨ ।। ੨੫.

ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਖਾ ਨਹੀਂ।

ਏਕਾਨ੍ਤਰਾ ਤੁ ਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ षਡ੍ਜਤਃ ਪਰਮਃ ਸ੍ਵਰਃ। ਆਕ੍ਸ਼ੇਪਾਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਾਕਸ੍ਯੇਵੋਚ੍ਚਪੁष੍ਕਲਮ੍ ।। ੨੫.

ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਵਾਦਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਡਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਉਠਾਉਣ ਤੇ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼।

ਸਨ੍ਤਾਰੌ ਤੌ ਤੁ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯੌ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਾ ਕਾਰਣਂ ਤਥਾ। ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਵਰੋਹ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਮਦ੍ਯਨ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੫.

ਸੰਤਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ; ਉਠੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਞ੍ਚ ਕਲਾਸ੍ਥਾਨਮੇਕਾਨ੍ਤਰਗਤਨ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰੇਙ੍ਖੋਲਿਤਮਲਙ੍ਕਾਰਮੇਵਂ ਸ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫.

ਬਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਂਖੋਲਿਤ ਸਿੰਗਾਰ ਇੰਝ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਸਂਕ੍ਰਾਮਕਾਚ੍ਚੈਵ ਤਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪੁष੍ਕਲਮ੍। ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮੇਵ ਕਲਯਾ ਪਾਦਾਨੀਤਰਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੋਂ, ਪੁਸ਼ਕਲ ਸਿੰਗਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਕਲਂ ਵਾ ਯਥਾ ਭੂਤਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ ਹ੍ਰਾਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਉਚ੍ਚਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਾਰੂਢਾ ਤਥਾ ਚਾष੍ਟਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੫.

ਜੋ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਿਸਵਰ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸੁਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।