ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਂਸਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਵਿਜਾਨੀਮਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪ੍ਰਿਯਮੇਵ ਚ। ਮਨੋਹਰਮਧਾਤ੍ਰ੍ਯਞ੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨੁਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੨੪.

ਹੰਸ, ਜੈਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ; ਮਨੋਹਰ ਮਧਾਤ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅਲਮ੍ਬੁषੇष੍ਟਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਾਰਦਪ੍ਰਿਯ ਏਵ ਚ। ਕਥਿਤੋ ਭੀਮਸੇਨੇਨ ਨਾਗਰਾਣਾਂ ਯਥਾ ਪ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੪.

ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪਸੰਦ; ਭੀਮਸੇਨ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ।

ਕਰੋਪਨੀਤ ਵਿਨਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਖ੍ਯੋ ਭਾਰ੍ਗਵਪ੍ਰਿਯਃ। ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮਃ षਡ੍ਜਗ੍ਰਾਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ।। ੨੪.

ਕਰੋਪਨੀਤਾ, ਵਿਨਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਖਿਆ, ਭਰਗੁ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ; ਮੱਧਮਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਵੀਹ ਤੇ ਸੜਜਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਹਨ।

ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਗਾਨ੍ਧਾਰਗ੍ਰਾਮਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਸਸੌਵੀਰਾ ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹ੍ਯੁਪਗੀਯਤੇ ।। ੨੪.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਦਰਾਂ ਲੋਕ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰੀ, ਸੌਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਾਦਿਸ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵੈ ਦੇਵਤਾऽਤ੍ਰ ਚ। ਹਰਿਦੇਸ਼ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹਰਿਣਾਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹਰਿਣਾਸ੍ਯੈਵ ਅਸ੍ਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਧਿਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਉੱਤਰ ਦੇ ਸੁਰ ਦਾ ਇਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਕਰੋਪਨੀਤਵਿਤਤਾ ਮਰੁਦ੍ਭਿਃ ਸ੍ਵਰਮਣ੍ਡਲੇ। ਸਾ ਕਲੋਪਨਤਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ ਤੇ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਮਰੁਤ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਮਨੁਦੇਸ਼ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਧ੍ਯਮ੍। ਮਧ੍ਯਮੋऽਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਮਨੁ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਮृਗੈਃ ਸਹ ਸਞ੍ਚਰਤੇ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਾਰ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨੇ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਮਾਰ੍ਗੀ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਇਹ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਸਾ ਚਾਸ਼੍ਰਮਸਮਾਯੁਕ੍ਤਾ ਅਨੇਕਾਨ੍ ਪੌਰਵਾਨ੍ ਰਵਾਨ੍। ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਯੋਜਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਰਜਸਾ ਰਜਨੀ ਤਤਃ ।। ੨੪.

ਇਹ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਪੌਰਵ ਤੇ ਰਵ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਜੋੜ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੈ।

ਤਾਲ ਉਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ਃ षਡ੍ਜਦੈਵਤਕਾਂ ਵਿਦੁਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਤਾਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਵਾਯਤਂ ਵਿਦੁਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰੋऽਯਂ ਦੇਵਤਾਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੨੪.

ਤਾਲਾ ਉੱਤਰਮੰਦਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰਤਾਲਾ ਲੰਬਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਤਰਮੰਦਰ ਇਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ।

ਅਪਾਨਾਦੁਤ੍ਤਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧੈਵਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਾਯਣਃ। ਸ੍ਯਾਦਿਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤਰਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੪.

ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰਤਾ ਤੇ ਧੈਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਐਸੇ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧषਡ੍ਜਸ੍ਵਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਂ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧषਡ੍‌ਜਿਕਮ੍ ।। ੨੪.

ਸ਼ੁੱਧ ਸਢਜ ਸੁਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਢਜ ਜਾਣੋ।

ਯਃ ਸਤਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਵਰਕੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਕ੍ਸ਼ੀਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸਾ ਤੁ ਯਾਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੪.

ਜੋ ਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਿਕਾ ਮੂੜਚਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਗਦृष੍ਟਿਰ੍ਵਿषਾ ਗੀਤਾ ਨੋਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਮ੍। ਭਵਨ੍ਤੀਵ ਹृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਨਾਗਦੇਵਤਾਃ। ਅਹੀਨਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ ਹੈ; ਗੀਤ ਮੂੜਚਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਗ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਅਹੀ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕੁਨ੍ਤਕਾਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਉਪਮਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਨਰਾਃ । ਉਤ੍ਤਮਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜੋऽਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਨਨਰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੂੜਚਨ, ਤੇ ਇਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਰਾਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਾਂ ਚ ਧਾਰਯਤੇऽਰ੍ਥਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਗਾਂਧਾਰ ਰਾਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਥੰਭਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸृष੍ਟੇਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਯਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਵਸਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੪.

ਗਾਂਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾ ਕੇ, ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਤੇ ਵਸੁ ਇਥੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਸੇਯਂ ਖਲੁ ਮਹਾਭੂਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾ। षਡ੍ਜੇਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯਨਲਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਢਜ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਅਗਨਿ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੇਯਂ ਚਾਯਤਾ ਤੇਨ ਮਨ੍ਦषष੍ਠਾ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨੇ। ਨਿਵृਤ੍ਤਗੁਣਨਾਮਾਨਂ ਪਞ੍ਚਮਞ੍ਚਾਤ੍ਰ ਧੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਇਹ ਦਿਵਯ ਤੇ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੂੜਚਨ ਮੰਦੀ ਛੇਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਧੈਵਤ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਨਾਨਾਸਾਧਾਰਣਾਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਵਾਨੁਵਿਦਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੜਚਨਾਵਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਛੇ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਛੇ ਅਨੁਵਿਦ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਤਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਂ ਵੈ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੫.

ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੀਹ ਅਲੰਕਾਰ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਣੋ।

ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੈਃਸ੍ਵੈਰ੍ਵਰ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਹੇਤਵਃ। ਸਂਸ੍ਥਾਨਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੇਰਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਦਯੋਗਾਰ੍ਥੈਰਲਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਪੂਰਣਮ੍। ਪਦਾਨਿ ਗੀਤਕਸ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਪृष੍ਠਤੋऽਥਵਾ ।। ੨੫.

ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਜਾਨੀਯਾਦੁਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ। ਏਤੇषੁ ਤ੍ਰਿषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੫.

ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ। ਵਿਕਲ੍ਪਮष੍ਟਧਾ ਚੈਵ ਦੇਵਾਃ षੋਡਸ਼ਧਾ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ; ਅੱਠ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਯੀ ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਸਂਚਾਰੀ ਤृਤੀਯਮਵਰੋਹਣਮ੍। ਆਰੋਹਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਣਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫.

ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਥਿਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੀਜਾ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰੈਕਃ ਸਂਚਰਸ੍ਥਾਯੀ ਸਚਰਾਸ੍ਤਚਰੀਭਵਨ੍। ਅਥ ਰੋਹਣਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਰੋਹਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੨੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਲਣ ਤੇ ਸਥਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਰੋਹਣੇਨ ਚਾਰੋਹਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਣਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ। ਏਤੇषਾਮੇਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਲਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੨੫.

ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ।

ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਥਾਪਨੀ ਕ੍ਰਮਰੇਜਿਨਃ। ਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨੫.

ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ: ਥਾਪਣਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਣ, ਭੁੱਲ, ਤੇ ਨਾ-ਭੁੱਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।