ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

षਡ੍ਜਰ੍षਭੌ ਚ ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤਥਾ। ਧੈਵਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਥਾ ਚਾਪਿ ਨਿषਾਦਵਾਨ੍ ।। ੨੪.

ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਪੰਚਮ, ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ।

ਸੌਵੀਰੀ ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮੋ ਹਰਿਣਾਸ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਲੋਪਬਲੋਪੇਤਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਧ੍ਯਮਾ ।। ੨੪.

ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੌਵੀਰੀ ਅਤੇ ਹਰੀਣਾਸਿਆ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੀ ਚ ਪਾਵਨੀ ਚੈਵ ਦृष੍ਟਾਕਾ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਮ੍ਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮਿਕੀਃ ਖ੍ਯਾਤਾਃ षਡ੍ਜਗ੍ਰਾਮਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੨੪.

ਸ਼ਾਰੰਗੀ, ਪਾਵਨੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਕਾ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੱਧਮਗ੍ਰਾਮੀ ਮੂਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੜਜਗ੍ਰਾਮ ਸੁਣੋ।

ਉਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਾ ਰਜਨੀ ਤਥਾ ਯਾ ਚੋਤ੍ਤਰਾਯਤਾ। ਸ਼ੁਦ੍ਧषਡ੍ਜਾ ਤਥਾ ਚੈਵ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮਾਂ ਚ ਤਾਮ੍ ।। ੨੪.

ਉੱਤਰਮੰਧਰਾ, ਰਜਨੀ, ਉੱਤਰਾਯਤਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੜਜਾ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਗ੍ਰਾਮਿ ਕਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਨਿਬੋਧਤ। ਆਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਿਕਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਾਜਪੇਯਿਕਮ੍ ।। ੨੪.

ਹੁਣ ਗਾਂਧਾਰ ਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਦੱਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੁਣੋ: ਪਹਿਲਾ ਆਗਨਿਸ਼ਟੋਮਿਕ, ਦੂਜਾ ਵਾਜਪੇਯਿਕ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਂ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਚਾਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕਮ੍। ਪਞ੍ਚਮਂ ਰਾਜਸੂਯਂ ਵ षष੍ਠਂ ਚਕ੍ਰਸੁਵਰ੍ਣਕਮ੍ ।। ੨੪.

ਤੀਜਾ ਪੌਂਡਰਕ, ਚੌਥਾ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ, ਪੰਜਵਾਂ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਚਕ੍ਰਸੁਵਰਨਕ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਮਂ ਗੋਸਵਂ ਨਾਮ ਮਹਾਵृष੍ਟਿਕਮष੍ਟਮਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਾਨਞ੍ਚ ਨਵਮਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੪.

ਸੱਤਵਾਂ ਗੋਸਵ ਨਾਮ, ਅਠਵਾਂ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕ, ਨੌਂਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਦਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ ਹੈ।

ਨਾਗਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੋਤਰਞ੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ। ਹਯਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਮृਗਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿष੍ਣੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਮਨੋਹਰਮ੍ ।। ੨੪.

ਨਾਗਪੱਖਾਸ਼੍ਰਯ ਅਤੇ ਗੋਤਰ ਵੀ ਜਾਣੋ, ਹਯਕ੍ਰਾਂਤ, ਮ੍ਰਿਗਕ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼ਨੁਕ੍ਰਾਂਤ ਵੀ।

ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਰੇਣ੍ਯਞ੍ਚ ਮਤ੍ਤਕੋਕਿਲਵਾਦਿਨਮ੍। ਸਾਵਿਤ੍ਰਮਰ੍ਦ੍ਧਸਾਵਿਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋ ਮਦ੍ਰਮੇਵ ਚ ।। ੨੪.

ਸੂਰਿਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਵਰੇਣਯ ਅਤੇ ਮੱਤ ਕੋਕਿਲ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ; ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਅਰਧ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮਦ੍ਰਮਾ।

ਸੁਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਸੁਤਨ੍ਦ੍ਰਞ੍ਚ ਵਿष੍ਣੁਵੈष੍ਣੁਵਰਾਵੁਭੌ। ਸਾਗਰਂ ਵਿਜਯਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਨੋਹਰਮ੍ ।। ੨੪.

ਸੁਵਰਨ, ਸੁਤੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਵਰਾ ਦੋਵੇਂ; ਸਾਗਰ ਤੇ ਵਿਜਯਾ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਹਂਸਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਵਿਜਾਨੀਮਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪ੍ਰਿਯਮੇਵ ਚ। ਮਨੋਹਰਮਧਾਤ੍ਰ੍ਯਞ੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨੁਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੨੪.

ਹੰਸ, ਜੈਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ; ਮਨੋਹਰ ਮਧਾਤ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅਲਮ੍ਬੁषੇष੍ਟਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਾਰਦਪ੍ਰਿਯ ਏਵ ਚ। ਕਥਿਤੋ ਭੀਮਸੇਨੇਨ ਨਾਗਰਾਣਾਂ ਯਥਾ ਪ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੪.

ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪਸੰਦ; ਭੀਮਸੇਨ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ।

ਕਰੋਪਨੀਤ ਵਿਨਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਖ੍ਯੋ ਭਾਰ੍ਗਵਪ੍ਰਿਯਃ। ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮਃ षਡ੍ਜਗ੍ਰਾਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ।। ੨੪.

ਕਰੋਪਨੀਤਾ, ਵਿਨਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਖਿਆ, ਭਰਗੁ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ; ਮੱਧਮਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਵੀਹ ਤੇ ਸੜਜਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਹਨ।

ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਗਾਨ੍ਧਾਰਗ੍ਰਾਮਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਸਸੌਵੀਰਾ ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹ੍ਯੁਪਗੀਯਤੇ ।। ੨੪.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਦਰਾਂ ਲੋਕ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰੀ, ਸੌਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਾਦਿਸ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵੈ ਦੇਵਤਾऽਤ੍ਰ ਚ। ਹਰਿਦੇਸ਼ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹਰਿਣਾਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹਰਿਣਾਸ੍ਯੈਵ ਅਸ੍ਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਧਿਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਉੱਤਰ ਦੇ ਸੁਰ ਦਾ ਇਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਕਰੋਪਨੀਤਵਿਤਤਾ ਮਰੁਦ੍ਭਿਃ ਸ੍ਵਰਮਣ੍ਡਲੇ। ਸਾ ਕਲੋਪਨਤਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ ਤੇ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਮਰੁਤ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਮਨੁਦੇਸ਼ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਧ੍ਯਮ੍। ਮਧ੍ਯਮੋऽਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਮਨੁ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਮृਗੈਃ ਸਹ ਸਞ੍ਚਰਤੇ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਾਰ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨੇ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਮਾਰ੍ਗੀ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਇਹ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਸਾ ਚਾਸ਼੍ਰਮਸਮਾਯੁਕ੍ਤਾ ਅਨੇਕਾਨ੍ ਪੌਰਵਾਨ੍ ਰਵਾਨ੍। ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਯੋਜਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਰਜਸਾ ਰਜਨੀ ਤਤਃ ।। ੨੪.

ਇਹ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਪੌਰਵ ਤੇ ਰਵ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਜੋੜ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੈ।

ਤਾਲ ਉਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ਃ षਡ੍ਜਦੈਵਤਕਾਂ ਵਿਦੁਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਤਾਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਵਾਯਤਂ ਵਿਦੁਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰੋऽਯਂ ਦੇਵਤਾਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੨੪.

ਤਾਲਾ ਉੱਤਰਮੰਦਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰਤਾਲਾ ਲੰਬਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਤਰਮੰਦਰ ਇਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ।

ਅਪਾਨਾਦੁਤ੍ਤਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧੈਵਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਾਯਣਃ। ਸ੍ਯਾਦਿਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤਰਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੪.

ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰਤਾ ਤੇ ਧੈਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਐਸੇ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧषਡ੍ਜਸ੍ਵਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਂ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧषਡ੍‌ਜਿਕਮ੍ ।। ੨੪.

ਸ਼ੁੱਧ ਸਢਜ ਸੁਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਢਜ ਜਾਣੋ।

ਯਃ ਸਤਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਵਰਕੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਕ੍ਸ਼ੀਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸਾ ਤੁ ਯਾਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੪.

ਜੋ ਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਿਕਾ ਮੂੜਚਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਗਦृष੍ਟਿਰ੍ਵਿषਾ ਗੀਤਾ ਨੋਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਮ੍। ਭਵਨ੍ਤੀਵ ਹृਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਨਾਗਦੇਵਤਾਃ। ਅਹੀਨਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ ਹੈ; ਗੀਤ ਮੂੜਚਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਗ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਅਹੀ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕੁਨ੍ਤਕਾਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਉਪਮਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਨਰਾਃ । ਉਤ੍ਤਮਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜੋऽਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਨਨਰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੂੜਚਨ, ਤੇ ਇਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਰਾਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਾਂ ਚ ਧਾਰਯਤੇऽਰ੍ਥਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਗਾਂਧਾਰ ਰਾਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਥੰਭਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸृष੍ਟੇਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਯਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਵਸਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੪.

ਗਾਂਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾ ਕੇ, ਇਹ ਮੂੜਚਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਤੇ ਵਸੁ ਇਥੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਸੇਯਂ ਖਲੁ ਮਹਾਭੂਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾ। षਡ੍ਜੇਯਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯਨਲਦੇਵਤਾ ।। ੨੪.

ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਢਜ ਦੀ ਮੂੜਚਨ ਅਗਨਿ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੇਯਂ ਚਾਯਤਾ ਤੇਨ ਮਨ੍ਦषष੍ਠਾ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨੇ। ਨਿਵृਤ੍ਤਗੁਣਨਾਮਾਨਂ ਪਞ੍ਚਮਞ੍ਚਾਤ੍ਰ ਧੈਵਤਮ੍ ।। ੨੪.

ਇਹ ਦਿਵਯ ਤੇ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੂੜਚਨ ਮੰਦੀ ਛੇਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਧੈਵਤ ਹੈ।