ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਦ੍ਰਮਸ੍ਯ ਤਥਾ ਪਤ੍ਨੀ ਤਾਮਸੀ ਪੂਤਨਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਰੇਵਤੀ ਵਿਧਮਸ੍ਯਾਪਿ ਤਯੋਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੨੨.

ਸਦਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਮਸੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਤਨਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਧਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੇਵਤੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਏ।

ਨਾਕਸ੍ਯ ਸ਼ਕੁਨਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਵਿਘ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਅਯੋਮੁਖੀ। ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸ਼ੀਰ੍षਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਵਯਵਿਚਾਰਿਣਃ ।। ੨੨.

ਨਾਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਕੁਨੀ ਸੀ ਤੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਯੋਮੁਖੀ ਸੀ। ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਿਰ ਸਨ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।

ਰੇਵਤੀਪੂਤਨਾਪੁਤ੍ਰਾ ਨੈऋਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਾਲਾਨਾਨ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਸ੍ਕਨ੍ਦਸ੍ਤੇषਾਮਧਿਪਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨੁਮਤੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੨੨.

ਰੇਵਤੀ ਤੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੈਰਿਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ। ਸਕੰਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।

ਬृਹਸ੍ਪਤੇਰ੍ਯਾ ਭਗਿਨੀ ਵਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀ। ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਾ ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮਸਕ੍ਤਾ ਚਰਤੇ ਸਦਾ ।। ੨੨.

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੀ, ਜੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵ ਦੇ ਸਦਾ ਫਿਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਸਸ੍ਯ ਤੁ ਸਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਮष੍ਟਮਸ੍ਯ ਤੁ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਸੁਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਜਾਤਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੨੨.

ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਠਵੇਂ ਵਸੂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।

ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਵਿਰਾਜੋ ਰੂਪਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਪੌਤ੍ਰ ਉਦਾਰਧੀਃ। ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਞ੍ਚ ਵਾਸ੍ਤੁਕृਤ੍ ।। ੨੨.

ਤਵਸ਼ਟਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦਾ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਯਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵਿਮਾਨਾਨਿ ਦੇਵਤਾਨਾਞ੍ਚਕਾਰ ਹ। ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੨੨.

ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦੀ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵष੍ਟੁਃ ਪਤ੍ਨੀ ਵਿਰੋਚਨਾ। ਵਿਰੋਚਨਸ੍ਯ ਭਗਿਨੀ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤੁ ਸਾ ।। ੨੨.

ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀਰੋਚਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀਰੋਚਨ ਦੀ ਭੈਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।

ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਜਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਮਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੨.

ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਮਯਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰੇਣੁਰਿਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਸ੍ਵਸਾ ਤਸ੍ਯ ਯਵੀਯਸੀ। ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੀ ਸਾ ਸਵਿਤੁਰ੍ਭਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਪੁਨਃ ਸਂਜ੍ਞੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ।। ੨੨.

ਉਹ ਜੋ ਸੁਰੇਣੂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਟਵਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਸਵੀਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਜ੍ਨਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਗਈ।

ਅਸੂਤ ਤਪਸਾ ਸਾ ਤੁ ਮਨੁਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਯਮੌ ਪੁਨਰਸੂਤਾਸੌ ਯਮਞ੍ਚ ਯਮੁਨਾਞ੍ਚ ਹ ।। ੨੨.

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜੁੜਵਾ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾ ਤੁ ਗਤ੍ਵਾ ਕੁਰੂਨ੍ ਦੇਵੀ ਵਡਵਾਰੂਪਧਾਰਿਣੀ। ਸਵਿਤੁਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੨੨.

ਉਹ ਦੇਵੀ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ। ਸਵੀਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਘੋੜਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸੂਤ ਸਾ ਮਹਾਭਾਗਾ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇऽਸ਼੍ਵਿਨੌ ਕਿਲ। ਨਾਸਤ੍ਯਞ੍ਚੈਵ ਦਸ੍ਰਞ੍ਚ ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜਾਵੁਭੌ ।। ੨੨.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੋਵਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰਾਂ—ਨਾਸਤਯ ਅਤੇ ਦਸਰਾ—ਜੋ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ।। ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡ ਇਤ੍ਯੇष ਵਿਵਸ੍ਵਾਨੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ। ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਸਾऽਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਵੈ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਮਸੂਯਤ। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੨੨.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਮਾਰਤੰਡ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਘੋੜੀ ਬਣ ਕੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਤਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਮਣ੍ਡਂ ਤ੍ਵष੍ਟ੍ਰਾ ਵਿਦਾਰਿਤਮ੍। ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਗਰ੍ਭਵਧਾਦ੍ਭੀਤਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਦੁਃਸ਼ਿਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੨੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਡਾ ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਡਰ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਧਾਕृਤੇ ਤ੍ਵਣ੍ਡਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤ੍ਵष੍ਟਾਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍। ਨੈਤਦਣ੍ਡਂ ਭਵਾਨ੍ਨੂਨਂ ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਂ ਭਵਾਨਘ ।। ੨੨.

ਜਦੋਂ ਅੰਡਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਇਹ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।'

ਨ ਖਲ੍ਵਯਂ ਮृਤੋऽਣ੍ਡੇ ਚ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਪਿਤਾऽਬ੍ਰਵੀਤ੍। ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨਾਮਾਨ੍ਵਰ੍ਥਮੁਦਾਹਰਤ੍ ।। ੨੨.

ਪਿਓ ਨੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਅੰਡੇ ਵਿਚ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ।' ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਯਨ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡੋ ਭਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾऽਣ੍ਡੇ ਵੈ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਃ ਪੁਰਾਣਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ ।। ੨੨.

ਜਦੋਂ ਪਿਓ ਨੇ ਅੰਡਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਹੈਂ,' ਇਸ ਲਈ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਮਾਰਤੰਡ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਸਵਿਤੁਃ ਸਂਜ੍ਞਾਭਾਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਂ ਪੁਰਾ ।। ੨੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਰਤੰਡ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵੀਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜ੍ਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।

ਮਨੁਰ੍ਯਵੀਯਾਨ੍ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸਂਜ੍ਞਾਯਾਞ੍ਚ ਤਥਾਸ਼੍ਵਿਨੌ। ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੨.

ਮਨੂ, ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸਾਵਰਣੀ, ਸੰਜ੍ਨਾ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਯਪਾਜ੍ਜਜ੍ਞੇ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣ੍ਯਾਂ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ। ਤਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾऽਭਵਤ੍ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵੀ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਸੁਰੇਣੁਰਿਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਪੁਨਃ ਸਂਜ੍ਞੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ।। ੨੨.

ਵਿਵਸਵਾਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਦਾਖ੍ਸ਼ਾਇਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਟਵਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਰੇਣੂ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਜ੍ਨਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

ਸਾ ਤੁ ਭਾਰ੍ਯਾ ਭਗਵਤੋ ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯਾਤਿਤੇਜਸਃ। ਨਾਤੁष੍ਯਦ੍ਭਰ੍ਤृਰੂਪੇਣ ਰੂਪਯੌਵਨਸ਼ਾਲਿਨੀ ।। ੨੨.

ਉਹ ਮਹਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਮਾਰਤੰਡ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਆਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯ ਹਿ ਤੇਜਸਾ। ਗੋਤ੍ਰੇषੁ ਪ੍ਰਤਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵੈ ਨਾਤਿ ਕਾਨ੍ਤਮਿਵਾਭਵਤ੍ ।। ੨੨.

ਆਦਿਤਿਆ, ਮਾਰਤੰਡ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਨ ਖਲ੍ਵਯਂ ਮृਤੋ ਹ੍ਯਣ੍ਡੇ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਃ ਕਸ਼੍ਯਪਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਣ੍ਡ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨.

ਪਿਓ ਨੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਅੰਡੇ ਵਿਚ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ।' ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਆਖਿਆ।

ਤੇਜਸ੍ਤ੍ਵਭ੍ਯਧਿਕਂ ਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਯੇਨਾਪਿ ਤਾਪਯਾਮਾਸ ਤ੍ਰੀਲ੍ਲੋਁਕਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਯਪਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੨੨.

ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਤੇਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪਤ੍ਯਾਨਿ ਸਂਜ੍ਞਾਯਾਂ ਜਨਯਾਮਾਸ ਵੈ ਰਵਿਃ । ਦ੍ਵੌ ਸੁਤੌ ਤੁ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੌ ਕਨ੍ਯਾਂ ਕਾਲਿਨ੍ਦਿਮੇਵ ਚ ।। ੨੨.

ਰਵੀ ਨੇ ਸੰਜ੍ਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਜਨਮਾਏ: ਦੋ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਕਾਲਿੰਦੀ।

ਮਨੁਰ੍ਵਿਵਸ੍ਵਤੋ ਜ੍ਯੇष੍ਠਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਤੋ ਯਮੋ ਯਮੀ ਚੈਵ ਯਮਜੌ ਸਂਬਭੂਵਤੁਃ ।। ੨੨.

ਮਨੂ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੀ, ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵਾ, ਜਨਮੇ।

ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਰ੍ਣਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਅਸਹਨ੍ਤੀ ਸ੍ਵਕਾਂ ਜਾਯਾਂ ਸਵਰ੍ਣਾਂ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ਪੁਨਃ ।। ੨੨.

ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਵਰਣਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।

ਮਹੀਮਯੀ ਤੁ ਸਾ ਨਾਰੀ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਛਾਯਾਸਮੁਦ੍ਗਤਾ। ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪ੍ਰਯਤਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਸਂਜ੍ਞਾਮਭਾषਤ ।। ੨੨.

ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।