ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ। ਦੇਵਤਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ऋषਯੋ ਮਨੁਰੇਵ ਚ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਨਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਯਦ੍ਯਨ੍ਯਦ੍ਵੈ ਕਲੌ ਯੁਗੇ। ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਕृਤਂ ਤੇषੁ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟੇषੁ ਵੈ ਤਦਾ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਥਾ ਕृਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਨਃ ਕਲਿਪੂਰ੍ਵਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ। ਤਥਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਆਦਿਰ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਚਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਮੁਖੇ ਕृਤਯੁਗਸ੍ਯਾਥ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਤਦਾ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨਵੰਤਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਜੀਵਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਮਨੁਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਲਾਵੇਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਮਨਵੰਤਰ ਮੁਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਰ੍ਥਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜ੍ਜਨੇ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇषੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇषੁ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਵੌषਧੀषੁ ਚ। ਪ੍ਰਜਾਸੁ ਚ ਨਿਕੇਤਾਸੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਦੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਯਾਂ ਸਦ੍ਧਰ੍ਮੇ ऋषਿਭਾਵਿਤੇ । ਨਿਰਾਨਨ੍ਦੇ ਗਤੇ ਲੋਕੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਰਾਮਨਗਰੇ ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇ। ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ਿष੍ਟੇ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਮਨੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸਨ੍ਤਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਰ੍ਥਂ ਤਪਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਤਪਃ ਪਰਮਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍। ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਿਧਨੇष੍ਵਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੬੧.

ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਾਃ ਪਿਤृਗਣਾ ਮੁਨਯੋ ਮਨਵਸ੍ਤਥਾ। ਸਰ੍ਪਾ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ ।। ੬੧.

ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ, ਸੱਪ, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼—all ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਤੁ ਯੇ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਮਨੁਸ਼੍ਚੈਵ ਆਦੌ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਹ। ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਨ੍ਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਨੁष੍ਯਾ ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ ।। ੬੧.

ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ—ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਦੌ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਤਤਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਵੈ ਸ੍ਥਿਤੇ ਧਰ੍ਮੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋषੀਣਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਗਤ੍ਵਾऽऽਨृਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਵੈ ਤਤਃ। ਪਿਤॄਣਾਂ ਪ੍ਰਜਯਾ ਚੈਵ ਦੇਵਾਨਾਮਿਜ੍ਯਯਾ ਤਥਾ ।। ੬੧.

ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ; ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ।

ਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਧਰ੍ਮੇ ਵਰ੍ਣਾਤ੍ਮਕੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਂ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਂਸ੍ਤਥਾ। ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਦਧਿਰੇ ਮਤੀਃ ।। ੬੧.

ਉਹ ਧਰਮ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਜੀਵਨ, ਨਿਆਂ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ—all ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵੇषੁ ਤੇष੍ਵੇਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਪ੍ਰਮੁਖੇषੁ ਚ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਵੈ ਸ੍ਥਿਤਾ ਧਰ੍ਮੇਣ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੬੧.

ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਜੋ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਪਰਾਵृਤ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਹੋਰ੍ਧ੍ਵਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍ਲੋਕਮਨਾਮਯਮ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਮਨਵੰਤਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਰਮਲ ਮਹਰਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਮਾਨਸੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਅਵੇਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾ ਵਸ਼ਿਨਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੬੧.

ਸਭ ਬਦਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਵ੍ਯਤੀਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਦਾ। ਸ਼ੂਨ੍ਯੇषੁ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਉਪਸ੍ਥਿਤਾ ਇਹੈਵਾਨ੍ਯੇ ਦੇਵਾ ਯੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਵਾਸਿਨਃ ।। ੬੧.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਪੂਰਯਨ੍ਤਿ ਵੈ। ਸਤ੍ਯੈਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਚ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਫਿਰ ਉਹ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षੀਣਂ ਮਨੋਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਹ। ਨਿਧਨਾਨੀਹ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਮਾਦਿਨਾ ਚ ਭਵਿष੍ਯਤਾ ।। ੬੧.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਨ।

ਤੇषਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਚ੍ਛੇਦ ਇਹ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍। ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਸ੍ਥਿਤਿਰੇषਾਨਵਸ੍ਥਿਤਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਲੈ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ।

ਏਵਂ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇਨ ਤੁ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਜੋੜ ਦਾ ਲਕੜ, ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਤੀਤੇषੁ ਭਵਿष੍ਯਾਣਾਂ ਤੁ ਸਾਧਨਮ੍ । ਏਵਮਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਭਵਤ੍ਯਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਾਤ੍ ।। ੬੧.

ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਾਧਨ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਲੈ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਨਿ ਏਕਾਨ੍ਤਤਸ੍ਤਾਨਿ ਮਹਰ੍ਗਤਾਨਿ। ਮਹਰ੍ਜਨਞ੍ਚੈਵ ਜਨਨ੍ਤਪਸ਼੍ਚ ਏਕਾਨ੍ਤਗਾਨਿ ਸ੍ਮ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯੇ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਰਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ ਅਤੇ ਤਪਲੋਕ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦ੍ਭਾਵਿਨਾਂ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਨਾਨਾਤ੍ਵਦृष੍ਟੇਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਨ। ਸਤ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਨੀਹ ਤਦਾ ਤੁ ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਪ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ।। ੬੧.

ਉਥੇ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਜਦ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਨਿ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਤਤੋऽਪਰਾਨ੍ਤੇ। ਤਤੋऽਭਿਯੋਗਾਦ੍ਵਿषਮਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨਾਰਾਯਣਮੇਵ ਦੇਵਮ੍ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਉੱਨਤ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਣਮਾਪ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇषੁ ਚਿਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇषੁ ਨਿਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍। ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰਸਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵਨ੍ਦਮਾਨਃ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਣ੍ਯੇਵਮृषਿਸ੍ਤੁਤਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯਦृਸ਼ਾਂ ਮਨੂਨਾਮ੍। ਵਾਯੁਪ੍ਰਣੀਤਾਨ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦਿਵ੍ਯੌਜਸਾ ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਯੋਗੈਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਵਾਲੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਨੂਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਵਾਯੁ ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਗਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ।