ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ । ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਯ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪੈਃ ਪੁਰਾ ਸਹ ।। ੬੧.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਤੇ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਕਲਪਾਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹਨ।

ਪਿਤृਭਿਰ੍ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਦੇਵੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਪ੍ਤਾਰ੍षਿਭਿਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਯੁਗਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ।। ੬੧.

ਪਿਤਰ, ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਕਲ੍ਪਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਤੁ। ਸਪ੍ਰਜਾਨਿ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤੇ ਸਂਹਾਰਃ ਸਂਹਾਰਾਨ੍ਤੇ ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ। ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਞ੍ਚ ਮਨੋਃ ਪਿਤृਗਣਸ੍ਯ ਚ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੈਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ। ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਨਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਨੁषੇਣ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੬੧.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਰਣਾ ਲੜੀਵਾਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੱਸਣਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਞ੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਨਿਸ਼ਾਰਦੈਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਂਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ।। ੬੧.

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਦੱਸ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਕੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਸੋਧਿਕਾਨ੍ ਵਿਨਾ ।। ੬੧.

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤਾਂ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈषਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਵਤ੍ਸਰੇਣੈਵ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨ੍ਤਰਮ੍ਮਨੋਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵਯ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ।। ੬੧.

ਦਿਵਯ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਵਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਹ੍ਯੇष ਕਾਲ ਆਹੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਪੂਰ੍ਣਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਹਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਸੰਪਲਵ (ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਲੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਦਗ੍ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਗ੍ਰਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਹ ਦੇਵਰ੍षਿਦਾਨਵੈਃ। ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਦੇਵਦੇਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੋ ਵੈ ਮਨੋਰ੍ਦੇਵਰ੍षਿਭਿਃ ਸਹ ।। ੬੧.

ਉਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਹਰ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਿਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਯਾ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਯਾ ਤਵ ।। ੬੧.

ਹੁਣ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੈ।

ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤਿਗੁਣਂ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸਾਧਿਕਮ੍। ਮਨੋਰੇਕਮਧੀਕਾਰਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੬੧.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚਤੁਰਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਤੱਤਰ ਵਾਰੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਨੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

ਏਵਂ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਵੈ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ — ਪਿਛਲੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ — ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ਸਰ੍ਗਾ ਮਨੋਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਹ। ਪ੍ਰਤਿ ਸਨ੍ਧਿਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਚਾਪਰਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੋੜ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਆਂਗਾ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮृषਿਭਿਰ੍ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ। ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯਥਾ ਤਦ੍ਵੈ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਮਨਵੰਤਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਾਸ੍ਤੁ ਯੇ। ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਮਨਵਸ੍ਤਥਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਸਾਧਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੬੧.

ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੂ ਸੀ, ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਧਿਕਾਰਾਃ ਸਂਵृਤ੍ਤਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰ੍ਯਾਯਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਯ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਉਨ੍ਮੁਖਾ ਦਧਿਰੇ ਗਤਿਮ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕਦਾਰੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਮਹਰਲੋਕ ਵੱਲ ਰੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਾ ਦੇਵਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ। ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੇ ਤੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯੇਕਂ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍ ।। ੬੧.

ਫਿਰ, ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਇਕ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ। ਦੇਵਤਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ऋषਯੋ ਮਨੁਰੇਵ ਚ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਨਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਯਦ੍ਯਨ੍ਯਦ੍ਵੈ ਕਲੌ ਯੁਗੇ। ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਕृਤਂ ਤੇषੁ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟੇषੁ ਵੈ ਤਦਾ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਥਾ ਕृਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਨਃ ਕਲਿਪੂਰ੍ਵਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ। ਤਥਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਆਦਿਰ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਚਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਮੁਖੇ ਕृਤਯੁਗਸ੍ਯਾਥ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਤਦਾ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨਵੰਤਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਜੀਵਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਮਨੁਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਲਾਵੇਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਮਨਵੰਤਰ ਮੁਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਰ੍ਥਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜ੍ਜਨੇ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇषੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇषੁ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਵੌषਧੀषੁ ਚ। ਪ੍ਰਜਾਸੁ ਚ ਨਿਕੇਤਾਸੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਦੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਯਾਂ ਸਦ੍ਧਰ੍ਮੇ ऋषਿਭਾਵਿਤੇ । ਨਿਰਾਨਨ੍ਦੇ ਗਤੇ ਲੋਕੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਰਾਮਨਗਰੇ ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇ। ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ਿष੍ਟੇ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਮਨੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸਨ੍ਤਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।